Czubajeczka cuchnąca

Opis

Czubajeczka cuchnąca to drobny grzybek: kapelusz ma zwykle 3–4 cm średnicy, białawy, pokryty koncentrycznymi, rudobrązowymi łuskami, z ciemniejszym, brązowoczerwonym garbkiem pośrodku. Blaszki są białawe i wolne, trzon smukły, kremowobiały, z cienkim pierścieniem, który szybko znika. Najbardziej charakterystyczny jest nieprzyjemny zapach, przypominający paloną gumę lub purchawki.

Jest saprotrofem i bardzo pospolitym gatunkiem: rośnie od maja do października w grupach przy trawiastych drogach, w ogrodach, zaroślach, na kompoście i w lasach wszystkich typów, często w miejscach bogatych w azot, obok pokrzyw i bzu czarnego.

To gatunek trujący (według części opisów niejadalny). Łatwo go pomylić z innymi, drobnymi czubajeczkami, z których część – jak czubajeczka kasztanowata – jest śmiertelnie trująca. Nie zbieraj małych czubajeczek. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–4 cm (opisy podają także 1–5 cm; na podłożu bogatym w azot, np. na kompoście, do 8 cm). Młody – zamknięty stożek, potem rozpostarty, z wyodrębnionym garbkiem; garbek intensywnie brązowoczerwony lub ciemnoochrowy. Reszta powierzchni biaława do kremowej, pokryta koncentrycznie ułożonymi jasnoochrowymi do czerwonobrązowych łuskami.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki białawe do kremowych (z wiekiem brązowiejące), wolne (niezrośnięte z trzonem), ściśnięte, lekko wybrzuszone.

Trzon

Smukły, cylindryczny, u podstawy maczugowato zgrubiały; wysokość do 6–7 cm, grubość ok. 2–7 mm. Powierzchnia kremowobiała, prawie gładka lub z nielicznymi kosmkami w barwie kapelusza. U młodszych okazów cienki, błoniasty, lejkowato wzniesiony, nietrwały pierścień, który z wiekiem zanika. Trzon początkowo pełny, u starszych pusty.

Miąższ

Cienki, biały, w korze trzonu cielistoróżowy. Zapach silny, nieprzyjemny – opisywany jako zapach purchawek, palonej gumy, rybi lub gumowy; smak opisywany jako łagodny i przyjemny – nie wolno go sprawdzać, nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały (odmiana var. viridispora – szarozielony). Zarodniki klinowate lub kuliste, gładkie, z grzbietową ostrogą, silnie lub słabo dekstrynoidalne; wymiary 5–8 × 3–5 µm (opisy podają także 7–8,5 × 3–4 µm).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof. Rośnie pojedynczo i w grupach w miejscach zmienionych przez człowieka: wzdłuż trawiastych dróg leśnych, na ścieżkach i poboczach, w ogrodach (zwłaszcza zacienionych i wilgotnych), zaroślach, parkach, na pastwiskach, w lasach wszystkich typów, w składach drzewa i na pryzmach kompostowych, szczególnie w miejscach wzbogaconych w związki azotowe. Często towarzyszą mu niecierpek drobnokwiatowy, pokrzywa i bez czarny.

Występowanie. Poza Antarktydą na wszystkich kontynentach i na wielu wyspach (m.in. Europa, północna Azja, Ameryka Północna, Nowa Zelandia); w Europie Środkowej pospolity, prawdopodobnie najczęściej spotykana czubajeczka. Nie jest objęta ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od maja do października.

Z czym można go pomylić?

• Lepiota clypeolaria (czubajeczka wełnista) — Ma włóknistą strukturę na trzonie.
• Lepiota castanea, Lepiota boudieri i inne czubajeczki — Czubajeczkę cuchnącą można odróżnić po wyjątkowo dobrze wykształconym białym pierścieniu, ale u okazów z zanikłym pierścieniem pewne oznaczenie możliwe jest tylko mikroskopowo. L. castanea jest śmiertelnie trująca.
• Lepiota ignivolvata — Ma jaskrawopomarańczowy lub czerwonobrązowy pierścień nisko na trzonie.
• Lepiota lilacea — Rzadka, trująca; barwy fioletowe do fioletowobrązowych.
• Lepiota saponella — Zapach mydlany, brudnawe blaszki, drobniejsze łuski; zarodniki bardziej trójkątne.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Czubajka kania bywa mylona z tym gatunkiem. W Wielkiej Brytanii czubajeczki nazywano potocznie „parasolami”, co sprzyjało pomyłkom; czubajka kania jest wielokrotnie większa, z ruchomym pierścieniem i wężowatym wzorem na trzonie.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Uznawany za trujący; nie jest pewne, czy szkodzi ludziom, ale mykolodzy uznają go za podejrzany, bo wiele drobnych czubajeczek jest trujących.

Objawy zatrucia. Brak danych o potwierdzonych zatruciach; przypisuje mu się dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Ponieważ drobne czubajeczki łatwo pomylić z gatunkami zawierającymi amatoksyny, zatrucie nieznanym drobnym grzybem należy traktować jak potencjalnie groźne.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia czubajeczką lub innym nieznanym grzybem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na rozwój objawów, bo w razie pomyłki z gatunkiem zawierającym amatoksyny objawy mogą być opóźnione. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Gatunek opisał James Bolton w 1788 r.; okaz typowy pochodził z ogrodu w Warley Town w Anglii (zebrany w 1787 r.).
• Epitet cristata oznacza „czubata”; angielskie nazwy brown-eyed parasol i burnt-rubber lepiota nawiązują do brązowego „oka” pośrodku kapelusza i zapachu palonej gumy.
• Na podłożach bogatych w azot, np. na pryzmach kompostowych, tworzy owocniki o kapeluszu nawet do 8 cm.
• Prawdopodobnie jest to najczęściej spotykana czubajeczka w Europie Środkowej.