Grzybówka czysta

Opis

Grzybówka czysta to niewielki, delikatny grzyb o kapeluszu 2–6 cm i cienkim, pustym, łamliwym trzonie. Młode owocniki mają liliowe lub fioletowe barwy, ale z wiekiem blakną i stają się białawe, żółtawe, różowe, brązowe, a nawet czerwonawe, więc kolor nie pozwala jej rozpoznać. Blaszki są białawe lub szarawe, często z różowym albo fioletowym odcieniem, a miąższ pachnie i smakuje jak rzodkiew.

Jest bardzo pospolita: rośnie od wiosny do jesieni w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, w zaroślach, na łąkach i murawach.

Łatwo ją pomylić z trującą grzybówką różową i z lakówką ametystową. Zawiera muskarynę, więc nie należy jej zbierać do jedzenia. Zapach rzodkwi nie wystarcza, by uznać grzyb za bezpieczny.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 2–6 cm; początkowo wypukły do dzwonkowatego, potem rozpostarty. Powierzchnia naga. Młode owocniki liliowo-fioletowe; z wiekiem barwa bardzo się zmienia (biaława, żółtawa, różowo-brązowa, czerwonawa). Barwa nie wystarcza do oznaczenia gatunku.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki średnio gęste, zatokowato przyrośnięte do trzonu, białawe do szarobiałych, często różowo lub fioletowo nabiegłe; przy trzonie często połączone anastomozami (żyłkami łączącymi).

Trzon

Wysokość 4–10 cm, grubość 0,4–0,6 cm, cylindryczny, pusty, łamliwy. Powierzchnia lśniąca, gładka lub z drobnymi włoskami, biaława lub w kolorze kapelusza. Pierścienia brak.

Miąższ

Wodnisty, białawy lub szarawy. Zapach i smak wyraźnie rzodkiewkowe. Smaku nie należy sprawdzać – gatunek jest trujący.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki długo eliptyczne do niemal cylindrycznych, słabo amyloidalne lub nieamyloidalne, gładkie, 6–10 × 3–4 µm. Podstawki 4-zarodnikowe.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof. Akumuluje bor i wytwarza słabą bioluminescencję widoczną w nocy.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony, poza Antarktydą na wszystkich kontynentach. W Europie północna granica zasięgu biegnie przez Islandię i północną Skandynawię; w Europie Środkowej jest jednym z najczęstszych grzybów, w Polsce bardzo pospolity. Rośnie w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, w zaroślach, a także na łąkach, ugorach i murawach. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od wiosny do jesieni.

Z czym można go pomylić?

• Mycena rosea (grzybówka różowa) — Trująca; często ma takie samo różowe ubarwienie i jest morfologicznie bardzo podobna. Nie występuje w lasach iglastych; w lasach liściastych jest trudna do odróżnienia od M. pura. Zapach rzodkiewkowy jest wskazówką, ale nie wolno go sprawdzać smakiem.
• Mycena pelianthina (grzybówka gołębia) — Ma ciemniejsze blaszki i ciemniej zabarwione ostrza blaszek.
• Laccaria amethystina (lakówka ametystowa) — Bywa mylony z grzybówką czystą; szczegółowe różnice – brak danych.
• Clitocybe nuda, Laccaria amethysteo-occidentalis, Mycena purpureofusca — Podobne; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; zawiera muskarynę, dlatego nie wolno go spożywać.

Toksyny. muskaryna; pochodne indolu – przypuszczalna przyczyna zaburzeń trawiennych; część opisów wspomina też o związkach psychotropowych, inne podają brak działania psychodelicznego

Objawy zatrucia. Opisywane są zaburzenia trawienne. Zatrucie muskaryną (zespół muskarynowy) daje typowo nadmierne pocenie, ślinienie, łzawienie, ból brzucha, wymioty, biegunkę i zwolnienie akcji serca.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych; przy muskarynie objawy zwykle pojawiają się w ciągu kilkunastu minut do 2 godzin od spożycia.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na rozwój objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Wytwarza słabą bioluminescencję widoczną w nocy.
• Akumuluje pierwiastek bor.
• Barwa owocników zmienia się z wiekiem od liliowo-fioletowej do białawej, żółtawej, różowej, brązowej, a nawet czerwonawej, dlatego sama barwa nie jest cechą rozpoznawczą.
• Polską nazwę „grzybówka fioletowawa” wprowadził Władysław Wojewoda w 1987 r., uznając wcześniejsze nazwy za nieprawidłowe.