Jeżoskórka ostrołuskowa

Opis

Jeżoskórka ostrołuskowa to średniej wielkości grzyb blaszkowy o kapeluszu 5–12 cm, brązowym, pokrytym ciemnymi, spiczastymi, odstającymi łuskami, które u starych okazów odpadają. Blaszki są białe do kremowych, gęste, a na trzonie jest szeroki, zwisający pierścień. Trzon poniżej pierścienia jest brązowawy i włóknisto-łuseczkowaty. Grzyb ma nieprzyjemny, korzenny zapach.

Rośnie od sierpnia do października w lasach liściastych i iglastych, parkach, ogrodach i na zrębkach, najchętniej w cieniu i w miejscach wilgotnych. Często wyrasta pojedynczo lub w niewielkich grupach.

Można go pomylić z innymi grzybami z grupą czubajek i czubajeczek oraz z niektórymi muchomorami. Nie zbieraj go na podstawie samego wyglądu kapelusza: sprawdzaj, czy u nasady trzonu nie ma pochwy, i w razie wątpliwości zostaw grzyba w lesie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–12 cm (opisy podają także wartości do 10 cm); młody jajowaty lub dzwonkowaty do wypukłego, później płasko rozpostarty, u starych okazów pośrodku wklęsły, mięsisty. Barwa brązowa do czerwonobrązowej, pośrodku ciemniejsza. Powierzchnię pokrywają czarniawobrązowe, spiczaste, odstające łuski (piramidalne) na jaśniejszym tle; u starszych owocników łuski odpadają.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, wolne, białe do kremowych, na końcach rozwidlone.

Trzon

Wysokość 4–8 cm (opisy podają także ok. 10 cm), grubość 0,7–1,5 cm; walcowaty, u podstawy bulwiasto rozszerzony, twardy, początkowo pełny, potem pusty. Poniżej pierścienia brązowy, włóknisty do łuseczkowatego (rzadkie brązowe łuski). Pierścień szeroki, błoniasty lub watowaty, u dojrzałych okazów zwisający i postrzępiony, od góry białawy, od spodu brązowawy; bywa przyrośnięty do brzegu kapelusza.

Miąższ

Biaława, w kapeluszu miękka, w trzonie dość łykowata. Zapach przenikliwy, nieprzyjemny, „korzenny” (porównywany do tęgoskóra cytrynowego Scleroderma citrinum, także do gumy lub ziemi); smak kwaśny. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki długo eliptyczne, gładkie, słabo amyloidalne, 6,5–11 × 2–3,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny saprotrof. Rośnie w lasach iglastych i liściastych, parkach, zaroślach i ogrodach, także na zrębkach drzewnych i ściółce z kory; lubi miejsca cieniste i wilgotniejsze.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniona na półkuli północnej (Europa, Azja, Ameryka Północna); na południowej tylko w południowej części Ameryki Północnej i w Australii (podawana też z Nowej Zelandii i Japonii). W Europie od pospolitej do rzadkiej. Nie jest objęta ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października.

Z czym można go pomylić?

• Echinoderma echinaceum (jeżoskórka ciernista) — Najbardziej podobna; mniejsza, trzon pod pierścieniem pokryty ostrymi łuseczkami.
• Echinoderma calcicola — Brodawki w barwie tła kapelusza, blaszki nierozwidlone i rzadsze.
• Echinoderma hystrix — Rzadki, ciemniejszy, o ciemnych ostrzach blaszek.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Bywa z nim mylona; kania jest znacznie większa i ma trzon z wężykowatym wzorem. Dalsze różnice – brak danych.
• Gatunki z rodzaju Amanita — Istnieje ryzyko pomylenia z muchomorami, wśród których są gatunki śmiertelnie trujące; muchomory mają pochwę u nasady trzonu, a jeżoskórka jej nie ma.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; spożycie wywołuje zatrucie żołądkowo-jelitowe, a po połączeniu z alkoholem bywa szczególnie niekorzystne.

Objawy zatrucia. Opisywane jest lekkie zatrucie z wymiotami i biegunką. Wykazano, że wywołuje nietolerancję alkoholu i może być trujący. Identyfikacja substancji toksycznych – brak danych.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. Po spożyciu grzyba podejrzanego o zatrucie, a zwłaszcza przy możliwej pomyłce z muchomorem, natychmiast skontaktuj się z lekarzem (112 lub SOR); nie czekaj na objawy. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Gatunek ma ponad 40 synonimów łacińskich i w historii był zaliczany do rodzajów Agaricus, Amanita, Lepiota, Cystolepiota i Macrolepiota; obecny rodzaj Echinoderma ustanowił Marcel Bon w 1991 r.
• Po raz pierwszy opisał go Christiaan Hendrik Persoon w 1793 r. jako Agaricus asper; epitet asper po łacinie znaczy „szorstki”.
• Nazwa „jeżoskórka ostrołuskowa” została zaproponowana w 2015 r. i zarekomendowana przez Polskie Towarzystwo Mykologiczne w 2021 r., po przeniesieniu gatunku do rodzaju Echinoderma.