Kolczatek strzępiasty

Opis

Soplówka strzępiasta tworzy duży, półkowaty owocnik do 30 cm, złożony z kilku–kilkunastu pofałdowanych, muszlowatych płatów ułożonych piętrowo lub dachówkowato. Z dolnej strony każdego płata zwisają gęste, białawe kolce długości 0,5–1,5 cm, podobne do sopli. Młode owocniki są kremowobiałe, z wiekiem żółkną i brązowieją. Górna powierzchnia jest chropowata, brodawkowata lub pokryta niewykształconymi kolcami.

Rośnie na martwym drewnie drzew liściastych, najczęściej buków, w starych lasach liściastych i mieszanych, od czerwca do listopada. W Polsce jest rzadka i figuruje na Czerwonej liście z kategorią V (narażony). Zdarza się, że pojawia się w danym miejscu tylko przez kilka lat.

Odróżnia ją od soplówki bukowej to, że nie jest krzaczkowato rozgałęziona, tylko składa się z półkowatych płatów, a od kolczaków (Hydnum) – to, że rośnie na drewnie i ma chropowatą, a nie gładką górną powierzchnię. Gatunek jest w katalogu oznaczony jako niejadalny, a z uwagi na rzadkość lepiej zostawić go w lesie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik do 30 cm średnicy, złożony z wielu muszlowatych, wachlarzowatych, nieregularnych i pofałdowanych płatów (każdy 3–8 cm szerokości, według niektórych opisów 5–10 cm, grubość 2–3 cm), zrośniętych podstawą na wspólnym, grubym trzonie lub osadzonych bezszypułkowo; płaty ułożone kępkami, czasem dachówkowato. Początkowo wypukłe, potem płaskie do lekko wklęsłych, z wiekiem pofalowane. Brzeg ostry, często pofalowany lub podwinięty. Górna powierzchnia brodawkowata lub pokryta niewykształconymi, płonnymi, niewzniesionymi kolcami i łuskami. Barwa młodych owocników białawokremowa, potem żółtawa, w końcu żółtawobrązowa lub ochrowa.

Hymenofor (spód kapelusza)

Kolczasty. Kolce gęste, pionowe, białawe, długości 5–15 mm, zwisają z dolnej strony płatów jak sople, tworząc piętra.

Trzon

Brak właściwego trzonu lub tylko gruby, krótki trzon wspólny, na którym zrastają się płaty. Pierścienia brak.

Miąższ

Barwy kapelusza lub nieco jaśniejszy, kremowy; za młodu miękki, gruby, mięsisty i kruchy, później nieco łykowaty, na starość twardniejący. Zapach u młodych owocników przyjemny, słodkawo-owocowy; u starszych bywa bardzo nieprzyjemny. Smak łagodny. Nie należy próbować miąższu w celu oznaczania.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki okrągławe lub elipsoidalne, gładkie, amyloidalne, 3,5–4,5 × 3–4 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof, czasem pasożyt; powoduje białą zgniliznę drewna. Rośnie na martwych stojących drzewach liściastych, leżących kłodach i pniakach, najczęściej buka (Fagus sylvatica), a także dębu, grabu, brzozy, topoli, klonu jawora, jesionu i wiązu. Zdarza się na jeszcze żywych drzewach. Preferuje stare, dobrze zachowane lasy liściaste i mieszane. Owocniki wyrastają pojedynczo lub w małych grupach, w których mogą się zrastać; w danym miejscu zwykle pojawiają się tylko przez kilka lat.

Występowanie. Stanowiska w Ameryce Północnej, Europie, Azji (w tym Japonia) i Australii. W Europie szeroko rozprzestrzeniony, od Morza Śródziemnego po północną Skandynawię, ale nigdzie nie jest pospolity. W Polsce rzadki, wpisany na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski z kategorią V (narażony); nie jest objęty ochroną gatunkową. Znajduje się też na czerwonych listach wielu państw europejskich (m.in. Niemcy, Wielka Brytania, Dania, Holandia, Bułgaria).

Owocnikowanie. Od czerwca do listopada (opisy podają różne zakresy: czerwiec–październik oraz lipiec–listopad).

Z czym można go pomylić?

• Hericium coralloides (soplówka bukowa) — Owocnik krzaczkowato rozgałęziony, z długimi, zwisającymi kolcami na gałązkach, a nie złożony z poziomych, muszlowatych płatów z kolcami na spodzie.
• Hericium erinaceus (soplówka jeżowata) — Owocnik bardziej kulisty, z wyraźnie dłuższymi kolcami, bez płatów w kształcie półek.
• Hydnum repandum i Hydnum rufescens (kolczaki) — Mają gładki kapelusz, a nie brodawkowaty lub pokryty płonnymi kolcami; kolce tylko pod kapeluszem, wyrastają z ziemi na trzonie.
• Hericium flagellum (soplówka jodłowa) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie. Rozgałęziony, biały owocnik z kolcami zwisającymi na końcach gałązek, bardzo podobny do soplówki bukowej; rośnie na martwych pniach i pniakach jodły. Nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Opisany przez Persoona w 1794 r. jako Hydnum cirrhatum; do rodzaju Hericium przeniosła go rosyjska mykolożka Taisiya Nikolayeva w 1950 r.
• Nazwa rodzajowa Hericium oznacza „jeża”, a epitet cirrhatum – „mającego wąsy”; oba nawiązują do zwisających kolców.
• Angielska nazwa „tiered tooth” (piętrowy ząb) nawiązuje do kolców zwisających piętrami jak sople.
• W Wielkiej Brytanii gatunek uznawano za narażony, ale w 2006 r. został usunięty z tamtejszej Czerwonej listy.