Naparstniczka stożkowata

Opis

Naparstniczka stożkowata to wiosenny grzyb o brązowym, gładkim lub lekko jamkowatym kapeluszu w kształcie dzwonka lub naparstka, wysokim na 1–4 cm. Kapelusz zwisa jak spódniczka z samego szczytu bladego, kruchego, pustego trzonu, który ma 5–10 cm długości. Miąższ jest cienki i łamliwy, o łagodnym smaku i przyjemnym zapachu.

Rośnie w kwietniu i maju, pojedynczo lub w grupach, na brzegach lasów i zarośli oraz na trawiastych miejscach, często w dolinach rzek, w okresie sezonu smardzów. W Polsce jest rzadka i objęta ochroną częściową.

Najłatwiej odróżnić ją od prawdziwych smardzów po kapeluszu: u smardzów jest on przyrośnięty do trzonu przy brzegu i wnętrze jest puste od góry do dołu, a u naparstniczki wisi tylko na szczycie i daje się łatwo zdjąć z trzonu. Pomylić można ją także z naparstniczką czeską, która ma większe owocniki i bardziej pofałdowany kapelusz, a odmiana o zmarszczonym kapeluszu bywa podobna do trujących piestrzyc. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Dzwonkowaty do szeroko stożkowatego, wysokość 1–4 cm, szerokość 1–4 cm. Powierzchnia gładka lub nieregularnie jamkowata (odmiana ze zmarszczkowanym kapeluszem bywa podobna do Gyromitra). Barwa ochrowobrązowa do brązowej. Kapelusz jest przyrośnięty do trzonu wyłącznie na szczycie, a brzeg jest wolny i zwisa jak spódniczka; kapelusz łatwo oddzielić od trzonu. Spodnia strona jasnobrązowa do ciemnobrązowej.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek, rurek i kolców. Warstwa zarodnikonośna (hymenium) pokrywa zewnętrzną powierzchnię kapelusza. Kapelusz przyrośnięty do trzonu tylko w górnej części.

Trzon

Długość 2–12 cm (zwykle 5–10 cm), grubość 1–3 cm, wyrównany lub nieco rozszerzony ku podstawie. Barwa biaława do bladożółtej, powierzchnia gładka lub lekko meszkowata, z poprzecznymi zmarszczkami i brązowymi ziarenkami. Wewnątrz pusty; u młodych okazów może być wypełniony watowatymi strzępkami.

Miąższ

Cienki, kruchy, woskowaty. Zapach przyjemny, smak łagodny. Nie należy próbować miąższu w celu identyfikacji.

Wysyp i zarodniki

Barwa wysypu: brak danych. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, bezbarwne (szkliste), 28–34 × 15–19 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb saprotroficzny. Rośnie pojedynczo, rozproszone lub w grupach, na brzegach lasów i zarośli, w miejscach trawiastych, w lasach liściastych i iglastych, często w dolinach rzek i wzdłuż brzegów strumieni.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony w Ameryce Północnej, Europie i Azji; występuje także w Nowej Zelandii. W Polsce rzadki: do 2020 r. w piśmiennictwie naukowym podano około 60 stanowisk. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma kategorię R (rzadki). W latach 1983–2014 objęty ochroną ścisłą, od 2014 r. podlega ochronie częściowej (Dz.U. 2014 poz. 1408). Nie jest dopuszczony do obrotu według wykazu Ministra Zdrowia.

Owocnikowanie. W Polsce od kwietnia do maja; w Ameryce Północnej od marca do czerwca. Owocniki pojawiają się zwykle w okresie sezonu smardzów.

Z czym można go pomylić?

• Morchella esculenta (smardz jadalny) — Kapelusz smardza jest przyrośnięty do trzonu przy brzegu, a cały owocnik jest w środku pusty. U naparstniczki kapelusz jest zawieszony wyłącznie na szczycie trzonu, a jego brzeg jest wolny.
• Morchella elata (smardz stożkowaty) — Kapelusz ma wyraźną siateczkę żeber i jamek i jest zrośnięty z trzonem u nasady; u naparstniczki kapelusz jest gładki lub tylko nieregularnie jamkowaty i wisi na szczycie trzonu.
• Verpa bohemica (naparstniczka czeska) — Większe owocniki, a powierzchnia kapelusza jest wyraźnie pofałdowana.
• Morchella semilibera (smardz półwolny) — Kapelusz przyrasta do trzonu mniej więcej w połowie wysokości; u naparstniczki tylko na samym szczycie.
• Gyromitra (piestrzyce) — Odmiana naparstniczki o zmarszczkowanym kapeluszu bywa do nich podobna. Piestrzyce mają mózgowato pofałdowany kapelusz i są trujące, dlatego przy wątpliwościach nie należy zbierać.
• Phallus (sromotniki) — Sromotniki mają zapach padliny lub nieczystości, naparstniczka pachnie przyjemnie.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Po raz pierwszy opisana w 1775 r. przez Ottona Friedricha Müllera jako Phallus conicus; od początku XIX w. należy do rodzaju Verpa.
• Nazwy w kilku językach nawiązują do naparstka: angielska thimble morel, niemiecka Fingerhutverpel i polska naparstniczka.
• W latach 1983–2014 w Polsce była objęta ochroną ścisłą, od 2014 r. podlega ochronie częściowej.
• Według badań nad aktywnością antyoksydacyjną grzybów ekstrakt z tego gatunku wypadł szczególnie dobrze pod względem zdolności redukcyjnej.