Pochwiak okazały

Opis

Pochwiak okazały to duży grzyb o kapeluszu 5–12 cm, białawym, szarym lub szarobrązowym, zwykle ciemniejszym pośrodku. Świeży kapelusz jest wyraźnie śluzowaty i lepki. Blaszki pod nim są najpierw białe, potem różowieją. Trzon jest smukły, biały, bez pierścienia, a u nasady tkwi w białej, workowatej pochwie ukrytej w ziemi. Miąższ ma zapach przypominający rzodkiew.

Rośnie od maja do października, zwykle gromadnie, na polach uprawnych, łąkach, w ogrodach i parkach, na glebie nawożonej, a także na kompoście. Jesienią łatwo go dostrzec w zasiewach ozimin, bo kapelusze wystają z daleka. W Polsce nie jest często spotykany.

Największe niebezpieczeństwo to pomylenie z białymi, śmiertelnie trującymi muchomorami, zwłaszcza z muchomorem jadowitym. Muchomory mają pierścień na trzonie i białe blaszki także u dojrzałych owocników, a pochwiak ma blaszki różowiejące z wiekiem, różowy wysyp zarodników i nie ma pierścienia. Młode okazy mają jednak białe blaszki, dlatego pochwiaka powinny zbierać tylko osoby dobrze znające jego cechy. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–12(15) cm; młody jajowaty lub stożkowaty, potem wypukły do rozpostartego, z uwypukleniem pośrodku, u starych okazów czasem z lekkim wgłębieniem. Skórka naga, rzadko z białymi szczątkami osłony, w stanie świeżym wyraźnie śluzowata, lepka. Barwa od białawej i kości słoniowej po szarą lub szarobrązową, zwykle ciemniejsza na środku.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, dość szerokie (do 2 cm), brzuchate, wolne (niezrośnięte z trzonem). Młode białe, z wiekiem różowieją do łososioworóżowych.

Trzon

Wysokość 5–22,5 cm, grubość 0,7–2,5 cm, smukły, walcowaty, ku podstawie rozszerzony, głęboko tkwiący w glebie. Barwa biała do brudnobiaławej, powierzchnia sucha, gładka lub lekko oprószona. Bez pierścienia. U nasady biała, skórkowata, workowata pochwa (bulwa) wysokości 2–3 cm, o gładkiej powierzchni.

Miąższ

Biały, miękki, po uszkodzeniu nie zmienia barwy. Zapach nijaki lub przypominający rzodkiew bądź surowe obrane ziemniaki; smak łagodny. Nie należy próbować miąższu nieznanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Wysyp łososioworóżowy do różowobrązowego. Zarodniki elipsoidalne, czasem nieco jajowate i wydłużone, 12–18,5 × 8–10 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof. Rośnie na glebie bogatej w materię organiczną: na polach uprawnych, łąkach, w ogrodach, parkach, na kompoście i stosach zrębków, na glebie nawożonej; notowany także w szklarniach, a w Chinach w zagajnikach bambusa. Owocniki wyrastają zwykle gromadnie, ale bywają pojedyncze.

Występowanie. Rozproszony w Europie; podawany z wszystkich kontynentów poza Antarktydą, ale potwierdzenia molekularne dotyczą na razie Europy i Ameryki Północnej. W Polsce podano liczne stanowiska, jednak nie jest to grzyb często spotykany. Po sezonie wyjątkowo obfitego owocnikowania może przez kilka lat nie pojawiać się wcale. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od maja do października; najłatwiej znaleźć go jesienią w zasiewach oziminy.

Z czym można go pomylić?

• Amanita virosa (muchomor jadowity, śmiertelnie trujący) — Muchomor ma pierścień na trzonie, biały wysyp zarodników i białe blaszki także u dojrzałych okazów; pochwiak nie ma pierścienia, a jego blaszki i wysyp są różowe. Młode owocniki pochwiaka mają jednak blaszki białe, więc pomyłka jest możliwa.
• Amanita phalloides (muchomor zielonawy, śmiertelnie trujący) — Ma pierścień, białe blaszki i biały wysyp zarodników, a pochwiak ma różowe blaszki w dojrzałości i różowy wysyp, bez pierścienia.
• Volvopluteus earlei — Mniejsze owocniki (kapelusz poniżej 5 cm), zwykle bez pleurocystyd, cheilocystydy zwykle z bardzo długim wyrostkiem na szczycie.
• Volvopluteus asiaticus — Większość pleurocystyd ma na szczycie wyrostek do 10–15 µm długości, a cheilocystydy są głównie butelkowate.
• Volvopluteus michiganensis — Mniejsze zarodniki, średnio krótsze niż 12,5 µm.
• Volvariella volvacea i Volvariella taylori — Gatunki podobne; rozróżnienie wymaga cech mikroskopowych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet gloiocephalus pochodzi z greki i znaczy „z lepką głową” – nawiązuje do śluzowatego kapelusza.
• Przez większość XX w. kapelusze ciemne i białe uznawano za dwa taksony (V. gloiocephala i V. speciosa); badania Boekhouta i Enderlego wykazały, że oba mogą wyrosnąć z tej samej grzybni.
• Od 2011 r. jest gatunkiem typowym rodzaju Volvopluteus, wydzielonego na podstawie badań filogenetycznych.
• Dawniej był sprzedawany na targach w Perth w Australii.
• Po sezonie obfitego owocnikowania może przez kilka lat nie pojawiać się wcale.