Sarniak świerkowy

Opis

Sarniak świerkowy ma duży, brązowy kapelusz, nawet 15–25 cm średnicy, pokryty grubymi, ciemnymi, dachówkowato ułożonymi łuskami. Z wiekiem środek kapelusza zapada się lejkowato, a brzeg faluje. Spód nie ma blaszek ani rurek, lecz gęste, łamliwe, szarobrązowe kolce zbiegające na trzon. Miąższ jest biały do szarobrązowego i pachnie korzennie.

Rośnie od sierpnia do października w lasach iglastych, przede wszystkim pod świerkami, w górach i na glebach kwaśnych lub piaszczystych, pojedynczo lub w grupach. W Polsce znajduje się na Czerwonej liście jako gatunek narażony na wyginięcie, choć lokalnie bywa pospolity; nie jest już objęty ochroną gatunkową.

Od bardzo podobnego sarniaka sosnowego odróżnia go głównie miejsce wzrostu: pod świerkami czy pod sosnami. Kolczakówki mają zwykle mniejsze kapelusze, gorzki miąższ i barwne zmiany w trzonie. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Grubomięsisty, średnica zwykle 6–25 cm (opisy podają też maksimum 15 lub 30 cm). Płasko wypukły, z wiekiem lejkowato wgłębiony, brzeg początkowo podwinięty, później płatowato powyginany. Barwa brązowawa, z lekkim czerwonawym odcieniem lub płowa. Powierzchnia pokryta grubymi, ciemnobrązowymi, koncentrycznie ułożonymi łuskami, które z wiekiem ciemnieją i odstają.

Hymenofor (spód kapelusza)

Zamiast blaszek lub rurek występują kolce o długości ok. 0,5–1,5 cm, gęste, miękkie i łamliwe, zbiegające na trzon. Barwa od białawej i jasnoszarej do szarobrązowej, z wiekiem ciemniejąca.

Trzon

Cylindryczny, wysokość 3–6 cm (według części opisów do 10 cm), grubość 1–3,5 cm (do 4 cm), u podstawy zgrubiały lub zwężony, czasem mimośrodowy. Początkowo białawy, później szary do brunatnego; powierzchnia aksamitna lub z przylegającymi włókienkami. Bez pierścienia.

Miąższ

Sprężysty, suchy, białawy do płowego, z wiekiem siwobrązowy, u podstawy trzonu brunatnawy. Zapach korzenny, smak przyjemny u młodych okazów; starsze bywają gorzkawe i łykowate. Nie należy próbować miąższu surowego.

Wysyp i zarodniki

Wysyp brązowy. Zarodniki okrągławe, z licznymi guzkami, 6–8 × 5–5,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Gatunek naziemny, rosnący pojedynczo lub w grupach (czasem w kręgach), w lasach iglastych, głównie w górskich i podgórskich drzewostanach świerkowych (według części opisów także pod jodłą), na glebach kwaśnych i piaszczystych, niekiedy na wapiennych. Opisy podają różny sposób odżywiania (saprotrof lub mykoryza).

Występowanie. Szeroko rozpowszechniony w Europie i Ameryce Północnej, notowany także w Japonii; okazy z Wysp Brytyjskich i Holandii zalicza się obecnie do S. squamosus. W Polsce umieszczony na Czerwonej liście roślin i grzybów (kategoria V – narażony), choć w niektórych okolicach bywa pospolity. Do 9 października 2014 r. był w Polsce ściśle chroniony; obecnie nie podlega ochronie gatunkowej i nie znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.

Owocnikowanie. W Europie od sierpnia do października; w Ameryce Północnej od lipca do września, na wybrzeżu zachodnim od września do grudnia.

Z czym można go pomylić?

• Sarcodon squamosus (sarniak sosnowy) — Drobniejsze, mniej odstające łuski i zwykle mniejsze owocniki; rośnie pod sosnami. Morfologicznie bardzo podobny, dlatego kluczowe jest drzewo, pod którym rośnie.
• Hydnellum scabrosum (kolczakówka szorstka) — Mniejszy kapelusz (do 12 cm) z drobniejszymi, przylegającymi łuskami; miąższ gorzkawy, u podstawy trzonu z niebieskozielonym odcieniem. Niejadalny. Gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie – nie zbierać.
• Hydnellum joeides (kolczakówka fiołkowa) — Również brązowy, lecz miąższ po przekrojeniu powoli zmienia barwę na fioletową. Gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie – nie zbierać.
• Sarcodon amarascens — Gorzki i niejadalny; wyróżnia się niebieskoczarnym pasem w miąższu.
• Strobilomyces strobilaceus (szyszkowiec łuskowaty) — Z góry podobny, kosmato-łuskowaty kapelusz, ale spód tworzą rurki z porami, a nie kolce.
• Kolczakówki (Hydnellum), chronione sarniaki (Sarcodon joeides, S. underwoodii, S. glaucopus, S. scabrosus) i szaraczek sosnowy (Boletopsis grisea) — Uwaga: gatunki chronione (ochrona ścisła), których nie ma w Atlasie. Kolczakówki mają twarde, korkowate owocniki, często zrośnięte i obrastające igły lub gałązki; chronione sarniaki są mniejsze, gorzkie, często z sinozielonawą podstawą trzonu; szaraczek ma pory zamiast kolców. W razie wątpliwości nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Opisany przez Karola Linneusza w 1753 r. jako Hydnum imbricatum; epitet imbricatus oznacza „dachówkowaty”.
• Analizy DNA wykazały, że forma rosnąca pod sosnami to osobny gatunek, Sarcodon squamosus; do niego zalicza się obecnie okazy z Wysp Brytyjskich.
• Stare owocniki zawierają niebieskozielone barwniki, których używa się w Norwegii do farbowania wełny.
• W Bułgarii suszony sarniak jest mielony na aromatyczną mąkę grzybową, a w Korei przyrządza się z niego napar.