Zasłonak rudawy

Opis

Zasłonak czerwony to niewielki, rdzawy lub pomarańczowobrązowy grzyb o kapeluszu 2,5–8 cm, zwykle ze spiczastym garbkiem i drobnołuskowatą, matową powierzchnią. Ma cynamonowopomarańczowe do rdzawobrązowych blaszki i cienki trzon z krętym wzorem z żółtawych resztek osłony. Przecięty słabo pachnie rzodkwią.

Rośnie gromadnie od sierpnia do października w lasach iglastych, zwłaszcza pod świerkami na kwaśnych glebach, także wśród torfowców. W Polsce jego rozprzestrzenienie nie jest znane i opisano niewiele stanowisk.

Na pierwszy rzut oka bywa brany za kurkę lub grzyby podobne, a w literaturze opisano zatrucia po takich pomyłkach. Zasłonaki zawierają truciznę, która uszkadza nerki; objawy pojawiają się po dniach, więc zatrucie łatwo przeoczyć. Nie zbieraj zasłonaków do jedzenia; trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 2,5–8 cm. Stożkowaty do wypukłego, z wiekiem częściowo spłaszczony z garbkiem (spiczastym lub zaokrąglonym). Barwa pomarańczowobrązowawa, rdzawopomarańczowa do cynamonowopomarańczowej lub rudej, z jaśniejszym brzegiem; skórka matowa, delikatnie filcowata lub szorstka, pokryta drobnymi włóknistymi łuseczkami. Miąższ cienki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki cynamonowopomarańczowe do rdzawobrązowawych (opisywane też jako ochrowe lub karmelowe, z wiekiem ciemniejące), szeroko rozstawione, grubawe, przyrośnięte do trzonu.

Trzon

Wysokość 5,5–11 cm, grubość 0,5–1,5 cm; barwy kapelusza lub nieco jaśniejszy, cylindryczny do wysmukłomaczugowatego, z bulwiastą podstawą. W dolnej połowie żółtawe resztki osłony (kortyny) tworzące kręty wzór.

Miąższ

Żółtawy lub kremowy, w trzonie i nasadzie bardziej rdzawobrązowawy. Po przekrojeniu słaby zapach rzodkwi; smak niewyraźny. Nie wolno próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ciemny (rdzawy). Zarodniki okrągławoeliptyczne, brodawkowate, 8,5–11,5 × 6,5–9 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy. Rośnie gromadnie w lasach iglastych, zwłaszcza pod świerkami, na glebach kwaśnych, także wśród torfowców oraz w wilgotnych lasach iglastych lub mieszanych. Opisywany też pod bukiem i w zaroślach z borówką.

Występowanie. Europa, wysokie szerokości umiarkowane i strefa subalpejska półkuli północnej (Skandynawia, północ Wysp Brytyjskich, zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, Japonia). W Polsce jego rozprzestrzenienie i częstość nie są znane; do 2003 r. podano tylko 3 stanowiska. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października.

Z czym można go pomylić?

• Cantharellus cibarius (kurka) — Kurka ma listewki (fałdy) zbiegające na trzon, jajecznożółtą barwę i zapach owocowy; zasłonak ma prawdziwe blaszki rdzawobrązowe i rdzawy wysyp, bez żółtego odcienia kurki. Pomyłki były przyczyną zatruć (m.in. Szkocja 1979 r.).
• Craterellus tubaeformis (pieprznik trąbkowy) — Ma lejkowaty kapelusz i listewki zamiast blaszek.
• Hygrophorus spp. (wilgotnice) — Bywają mylone; szczegółowe różnice – brak danych.
• Cortinarius orellanus (zasłonak rudy) — Zasłonak rudy ma mniej wyraźny garb, trzon bez zgrubienia u podstawy i pomarańczowe blaszki; rośnie w lasach liściastych. Oba gatunki są śmiertelnie trujące.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; wywołuje często nieodwracalną niewydolność nerek.

Toksyny. orellanina – silna nefrotoksyna uszkadzająca kanaliki nerkowe

Objawy zatrucia. Zatrucie orellaninowe: uszkodzenie nerek prowadzące do ich niewydolności, często nieodwracalnej; w opisanych przypadkach część poszkodowanych wymagała przeszczepu nerki (np. 9 z 22 osób w Szwecji w latach 1979–1993). Objawy pojawiają się z dużym opóźnieniem, co utrudnia powiązanie ich ze spożyciem grzyba.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle kilka dni (dla gatunków z grupy Orellani: pierwsze objawy po kilku dniach, pełne po ok. 2 tygodniach); dokładny czas dla C. rubellus – brak danych.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia zasłonakiem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy, bo mogą pojawić się dopiero po dniach. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne; w ciężkiej niewydolności nerek konieczna bywa dializoterapia lub przeszczep nerki.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Niebezpieczeństwo zatrucia rozpoznano w 1972 r. w Finlandii (4 przypadki, w 2 trwała niewydolność nerek).
• W 1979 r. troje turystów pod Inverness zatruło się po pomyleniu go z kurką; dwoje wymagało przeszczepu nerki.
• W 2008 r. zatruła się nim rodzina pisarza Nicholasa Evansa, który wziął go za borowika, nie zauważywszy blaszek zamiast rurek; wszystkie cztery osoby wymagały później przeszczepów nerki, a poszkodowani założyli organizację Give a Kidney.
• Na oryginalnych rysunkach Cooke'a z 1887 r. zarodniki są trójkątne lub figowate, co do dziś budzi spór o tożsamość nazwy.