Zasłonak rudy

Opis

Zasłonak rudy to niewielki grzyb o cynamonowobrązowym lub brązowoczerwonym, matowym i pilśniowym kapeluszu średnicy 3–8 cm, z tępym garbkiem pośrodku. Ma rzadkie, grube blaszki, początkowo szafranowożółte, potem pomarańczowe do rdzawych, oraz żółtawobrązowy, włóknisty trzon bez pierścienia. Miąższ słabo pachnie rzodkwią.

Rośnie od sierpnia do października w lasach liściastych i mieszanych, najczęściej pod dębami, rzadziej pod bukami i brzozami. W Polsce jest rzadki i objęty jest Czerwoną listą.

Bywa mylony z kurkami i innymi rudawymi grzybami. Zawiera orellaninę, truciznę uszkadzającą nerki, której nie niszczy gotowanie; pierwsze objawy pojawiają się po kilku dniach, więc zatrucie łatwo przeoczyć. W Polsce w latach 50. XX w. doszło do dwóch fal zatruć, w których zmarło około 10 osób. Nie zbieraj zasłonaków do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–8 cm. Młody półkulisty lub dzwonkowaty, potem wypukły z podwiniętym brzegiem i tępym garbkiem (bywa wklęsły, z wiekiem spłaszczony). Powierzchnia matowa, pilśniowa z delikatnymi łuskami, z wiekiem gładka. Barwa cynamonowobrązowa, brązowoczerwona lub brązowa, pomarańczowobrązowa. Powierzchnia kapelusza czernieje z KOH.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki początkowo szafranowożółte lub jasnoochrowe, potem pomarańczowe do pomarańczowordzawych, z wiekiem rdzawobrązowe; wypukłe, rzadkie i dość grube, szeroko przyrośnięte do trzonu lub nieco zbiegające (opisywane też jako przyrośnięte lub wykrojone).

Trzon

Wysokość 5–10 cm, grubość 1–2 cm, cylindryczny, u dołu zwężony, pełny; żółtawy lub żółtawobrązowy z podłużnymi ciemniejszymi włóknami, u góry żółtawy. Czasem resztki bladożółtej osłony (kortyny) w dolnej połowie; bez pierścienia.

Miąższ

Żółtawy do bladoochrowego, jędrny. Zapach słaby, podobny do rzodkwi (zwłaszcza po przekrojeniu); smak łagodny lub lekko kwaskowaty – nie wolno go sprawdzać, nie należy próbować miąższu żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki elipsoidalne lub migdałkowate, lekko brodawkowate, 8–11 × 5,5–7 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, szczególnie pod dębami, rzadziej pod bukami i brzozami; także pod grabem, często w pobliżu sosen. Opisywany też jako pospolity na nizinach, pogórzu i w górach (opisy różnią się co do częstości).

Występowanie. Europa (głównie Europa Środkowa i Wschodnia, w tym Polska, Czechy, Słowacja; rzadki w Niemczech; sporadycznie południowa Wielka Brytania) oraz Kolumbia Brytyjska. W Polsce rzadki; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) ma status R (potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu). Znajduje się też na listach zagrożonych gatunków w Szwajcarii, Niemczech, Danii, Holandii, Norwegii i Szwecji. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października.

Z czym można go pomylić?

• Cortinarius rubellus (zasłonak rudawy) — Wyraźniejszy garb, trzon zgrubiały u podstawy, blaszki bez pomarańczowego odcienia; rośnie w lasach iglastych. Również śmiertelnie trujący.
• Cortinarius semisanguineus (zasłonak purpurowoblaszkowy) — Bardziej czerwone blaszki, rośnie w lasach iglastych.
• Cantharellus cibarius (kurka) — Kurka ma listewki (fałdy) zbiegające na trzon, a nie prawdziwe blaszki, i jajecznożółtą barwę; zasłonak ma rdzawobrązowy wysyp. Pomyłka z kurką była przyczyną zatruć w Austrii w 1997 r.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; orellanina selektywnie uszkadza komórki kanalików nerkowych i prowadzi do niewydolności nerek.

Toksyny. orellanina – alkaloid nierozpuszczalny w wodzie (gotowanie nie zmniejsza toksyczności), nefrotoksyczny, o działaniu kumulatywnym

Objawy zatrucia. Zatrucie orellaninowe: rozległe zmiany zwyrodnieniowe i martwicze w kanalikach nerkowych, następnie niewydolność nerek, często nieodwracalna. Pierwsze objawy po kilku dniach, pełne objawy po ok. 2 tygodniach, przez co bywają niepowiązane ze spożyciem grzyba. Powtarzane spożywanie nawet małych dawek nasila objawy. Nieleczona niewydolność nerek może prowadzić do śmierci. Za dawkę śmiertelną uznaje się ok. 100–200 g grzyba, zależnie od wrażliwości i stanu nerek.

Czas do pierwszych objawów. Pierwsze objawy po kilku dniach, rozwinięte po ok. 2 tygodniach od spożycia.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia zasłonakiem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy, bo mogą pojawić się dopiero po dniach lub tygodniach. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Nie ma swoistej odtrutki; leczenie jest szpitalne (dializoterapia, w ciężkich przypadkach przeszczep nerki).

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Toksyczność zasłonaka rudego odkryto dopiero w 1957 r.; wcześniej zasłonaki uważano za nietrujące. W 1952 r. w Bydgoszczy po jego zjedzeniu zachorowało 102 osoby, a 11 zmarło.
• W Polsce pod koniec lat 50. XX w. odnotowano dwie fale zatruć, w których zmarło około 10 osób.
• Orellanina działa kumulatywnie: powtarzane spożycie nawet małych dawek nasila objawy.
• W 1997 r. cztery osoby w Austrii doznały uszkodzenia nerek po zjedzeniu go w mylnym przekonaniu, że to kurki.