Gąska mydlana

Opis

Gąska mydlana to dość duży grzyb o kapeluszu 5–10 cm, bardzo zmiennej barwie: najczęściej szarozielonej, ale bywa też białawy, oliwkowy lub prawie czarnobrązowy. Brzeg kapelusza jest zwykle jaśniejszy, skórka błyszcząca, w suchą pogodę popękana. Blaszki są rzadkie i białawe, trzon bez pierścienia, a cechą wyróżniającą jest mydlany zapach.

Rośnie od września do listopada w lasach iglastych i mieszanych, pod jodłami i sosnami, czasem gromadnie. W Polsce jest pospolita.

Łatwo ją pomylić z gąskami, np. gąską niekształtną, a po barwie także z gołąbkami. Wskazówką jest mydlany zapach i miąższ czerwieniejący po czasie, ale te cechy bywają niewyraźne. Przy niepewności nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–10 cm (opisy podają też 4–15 cm). Młody dzwonkowaty lub półkulisty, potem płaskołukowaty, z długo podwiniętym brzegiem, w końcu płaski i powyginany; z niewyraźnym garbkiem. Mięsisty, gładki, błyszczący, w suchą pogodę z popękaną skórką, w wilgotną lepki. Barwa niezwykle zmienna: najczęściej szarozielona, ale od białawej, przez oliwkową i żółtawą, do czarnobrązowej; brzeg zwykle jaśniejszy, barwa blaknie z wiekiem.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki szeroko rozstawione, lekko zgrubiałe, ząbkowato wykrojone (według części opisów przyrośnięte z wykrojeniem), początkowo białe, potem żółtoszare, czasem z zielonkawym odcieniem; po uszkodzeniu czernieją lub różowieją (opisy się różnią).

Trzon

Wysokość 6–10 cm (opisy podają też 4–12 cm), grubość 1–2,5 cm (opisy podają też 1–3 cm). Walcowaty lub wrzecionowaty, ku dołowi zaostrzony, zwykle gładki, goły lub łuskowaty, czasem z ochrowymi plamkami; barwa jak kapelusz, lecz jaśniejsza. Pierścienia brak.

Miąższ

Białawy, mięsisty; przy podstawie trzonu czerwonawo nabiegły, po pewnym czasie od przekrojenia może czerwienieć lub różowopomarańczowieć (cecha niestała, często ujawnia się po kilku godzinach). Zapach wyraźny, mydlany, porównywany do świeżo szorowanej podłogi. Smak opisywany różnie: czasem gorzkawo-mączny, według innych opisów łagodny; nie należy go sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, nieamyloidalne, szerokoelipsoidalne do owalnych. Wymiary 5–7,5 × 3–5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy, naziemny. Rośnie w lasach iglastych i mieszanych (jodła, sosna, świerk), w Europie Środkowej i południowej wiązany też z dębem; w zachodnich Stanach Zjednoczonych także z dębem zimozielonym, tanoak i madroną.

Występowanie. Na wszystkich kontynentach poza Antarktydą; w Polsce pospolita. Rośnie pojedynczo lub gromadnie. Nie jest objęta ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od września do listopada (według części opisów od późnego lata do późnej jesieni).

Z czym można go pomylić?

• Tricholoma portentosum (gąska niekształtna) — Kapelusz szarobrązowy, nie zielonkawy; mydlanego zapachu i czerwienienia miąższu nie opisano.
• Tricholoma terreum (gąska ziemista) – bywa mylony — Szczegółowe różnice – brak danych.
• Tricholoma griseoviolaceum — Wymieniana jako podobna; szczegółowe różnice – brak danych.
• Gołąbki (Russula) — Trzon gołąbków jest kruchy i łamliwy, u gąski mydlanej włóknisty i niełamliwy.
• Gatunki rodzaju Hygrophorus (wilgotnice) — Blaszki mogą prowadzić do pomyłki; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Niejadalna; lekko trująca – spożyta w większej ilości lub niedogotowana może wywołać dolegliwości żołądkowo-jelitowe.

Objawy zatrucia. Nudności i wymioty, także poważniejsze zaburzenia żołądkowo-jelitowe po spożyciu większej ilości lub niedogotowanych owocników. Główne ryzyko praktyczne to pomylenie z gąskami.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. W razie dolegliwości po zjedzeniu grzyba skontaktuj się z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym; przy podejrzeniu pomylenia z muchomorem lub zasłonakiem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa saponaceum pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego „mydlany”; podobnie brzmią nazwy francuska i niemiecka (Seifenritterling).
• Barwa kapelusza jest tak zmienna, że opisano kilka odmian różniących się ubarwieniem; gatunek jest prawdopodobnie kompleksem co najmniej dwóch gatunków.
• Cechy charakterystyczne (zapach, czerwienienie miąższu) często ujawniają się dopiero po kilku godzinach od zbioru.
• Polską nazwę zaproponował Władysław Wojewoda w 2003 r.