Krowiak podwinięty

Opis

Krowiak podwinięty to brązowy, nieco lejkowaty grzyb o kapeluszu do ok. 13 cm z wyraźnie podwiniętym brzegiem. Kapelusz jest oliwkowobrązowy do rdzawego, w wilgotną pogodę śliski. Blaszki są żółtawe do rdzawych, gęste i zbiegające na krótki trzon, a po dotknięciu i uszkodzeniu brunatnieją. Miąższ po przecięciu też brązowieje.

Rośnie od lata do jesieni w prawie każdym typie lasu, pod brzozami, dębami, olszami, sosnami i świerkami, zwykle gromadnie, także na trawnikach. W Europie jest pospolity.

Dziś jest uznany za trujący: u niektórych osób wywołuje groźną reakcję immunologiczną, nawet jeśli wcześniej jadły go latami bez objawów. Nie zbieraj go do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica do 12–13 cm (opisy podają także zwykle 4–12 cm, nie więcej niż 15 cm); młody łagodnie łukowaty z wyraźnie podwiniętym brzegiem, później płaski lub lejkowato wklęsły, brzeg nadal podwinięty. Barwa żółtobrązowa, oliwkowa, ochrowobrązowa lub czerwonobrązowa. Młody delikatnie pilśniowy, później łysy; po uszkodzeniu ciemnobrązowo cętkowany; w suchą pogodę suchy i błyszczący, w wilgotną bardzo śliski.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki cienkie, gęste, wyraźnie zbiegające na trzon, rozwidlone, żółtawe lub rdzawe, po uszkodzeniu brązowiejące; u młodych pofałdowane, przy trzonie nieregularne, anastomozujące, mogą przypominać pory. Dają się łatwo oddzielić od miąższu, jak rurki borowików.

Trzon

Wysokość 3–7 cm, grubość 1–2 cm (opisy podają także do 3 cm), walcowaty, gruby, pełny, nagi, często zwężony ku dołowi, bywa krzywy; barwa zbliżona do kapelusza, zwykle jaśniejsza; po uszkodzeniu brązowieje. Bez pierścienia.

Miąższ

Żółta, żółtawobiała lub bladoochrowa, początkowo twarda, później miękka, po przecięciu zmienia barwę na czerwonobrązową lub rdzawobrązową. Smak lekko kwaśny, zapach mało intensywny. Smaku tego grzyba nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ochrowobrązowy do brązowego. Zarodniki elipsoidalne, gładkie; wymiary podawane niespójnie: 8–18 × 4,5–6 µm oraz 7,5–9 × 5–6 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb ektomykoryzowy o szerokiej puli drzew żywicielskich: brzoza, dąb, olsza, sosna, świerk i inne. Częstszy w lasach iglastych, preferuje miejsca wilgotne i unika gleb wapiennych; rośnie także na trawnikach i starych łąkach. Chroni drzewa przed metalami ciężkimi i niektórymi patogenami (badania laboratoryjne). Bywa pasożytowany przez Hypomyces chrysospermus.

Występowanie. Cała półkula północna w klimacie umiarkowanym; w Europie pospolity. Zawleczony do Australii, Nowej Zelandii, południowej Afryki i Ameryki Południowej. Zwykle rośnie gromadnie. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lata do jesieni (opisy podają też: późne lato i jesień).

Z czym można go pomylić?

• Paxillus filamentosus (krowiak olszowy) — Łuskowaty kapelusz, rośnie wyłącznie pod olchami; jasnożółty miąższ brązowieje tylko nieznacznie, a głęboko żółtoochrowe blaszki nie zmieniają barwy po uszkodzeniu.
• Paxillus obscurosporus — Większe owocniki (kapelusz do 40 cm), brzeg z wiekiem rozprostowany, trzon z kremową warstwą grzybni u podstawy.
• Paxillus validus — Kapelusz do 20 cm, trzon mniej więcej równej grubości; rozróżnienie pewne po kryształach w ryzomorfach.
• Lactarius spp. (mleczaje), np. Lactarius turpis — Mleczaje wydzielają mleczko; krowiak nie ma soku mlecznego. L. turpis jest ciemniejszy, oliwkowy.
• Tapinella atrotomentosa, Tapinella panuoides, Phylloporus arenicola — Wymieniane jako podobne; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; może wywołać zespół paxillusowy (immunohemolityczny), który bywa śmiertelny.

Toksyny. nieznany antygen wywołujący reakcję immunologiczną (przeciwciała IgG przeciw własnym krwinkom); struktura nieznana; involutyna i involutona (fenole; involutyna odpowiada za brązowienie po uszkodzeniu)

Objawy zatrucia. Zespół immunohemolityczny występuje stosunkowo rzadko, zwykle po wielokrotnym spożyciu, często po latach jedzenia bez poważnych objawów (czasem po wcześniejszych łagodnych dolegliwościach żołądkowo-jelitowych). Początek: wymioty, biegunka, ból brzucha, zmniejszenie objętości krwi, gorączka. Szybko następuje hemoliza z małą ilością moczu lub bezmoczem, hemoglobinurią i niedokrwistością. Możliwe powikłania: ostra niewydolność nerek, wstrząs, ostra niewydolność oddechowa, rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe; opisano zgony. Surowy grzyb jest drażniący dla przewodu pokarmowego; u zdrowych osób wiele zatruć przebiega bez objawów.

Czas do pierwszych objawów. Objawy żołądkowo-jelitowe pojawiają się szybko, np. po około godzinie od posiłku (opisany przypadek J. Schäffera); hemoliza dołącza wkrótce po nich.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na narastanie objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne i objawowe; nie ma odtrutki.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Niemiecki mykolog Julius Schäffer zmarł w 1944 r. po posiłku z krowiaka podwiniętego: po godzinie wystąpiły wymioty, biegunka i gorączka, a po 17 dniach zmarł w wyniku niewydolności nerek.
• W połowie lat 80. szwajcarski lekarz René Flammer odkrył antygen w grzybie wywołujący reakcję autoimmunologiczną; mimo to przewodniki jeszcze długo nie ostrzegały przed nim (ostrzeżenia dopiero od 1990 r.; jeden włoski przewodnik polecał go nawet w 1998 r.).
• Mimo blaszek należy do borowikowców (Boletales), czyli jest bliżej spokrewniony z borowikami niż z typowymi grzybami blaszkowymi.