Muchomor plamisty

Opis

Muchomor plamisty ma brązowy kapelusz o średnicy zwykle 4–12 cm, pokryty białymi łatkami, z wyraźnie prążkowanym brzegiem. Blaszki są białe i wolne, a biały trzon ma gładki, błoniasty pierścień i niewielką bulwę z kilkoma wałeczkami u nasady. Miąższ jest biały i po uszkodzeniu nie zmienia barwy.

Rośnie od czerwca do października, głównie w lasach liściastych, rzadziej iglastych, pojedynczo lub w małych grupach. W Polsce jest pospolity.

Najczęściej mylony jest z muchomorem czerwieniejącym i twardawym; odróżnia go gładki pierścień, wałeczkowata nasada, prążkowany brzeg kapelusza i brak czerwienienia miąższu. To grzyb trujący, według źródeł bardziej niż muchomor czerwony. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–12 cm (opisy podają także 5–18 cm); za młodu kulisty lub półkulisty, potem wypukły do płaskiego. Barwa brązowoszara, brunatna lub brązowożółta, w górach bywa czarnobrunatna. Pokryty białymi, łatwo zmywalnymi łatkami (resztki osłony), skórka łatwo zdejmowalna, wilgotna lepka. Brzeg wyraźnie prążkowany – cecha odróżniająca od muchomora czerwieniejącego i twardawego.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, białe (z wiekiem szarzejące według części opisów), przy trzonie wolne, niezrośnięte.

Trzon

Wysokość 5–15 cm, grubość 1–2 cm (opisy podają także 0,6–3 cm); biały, młody gruby i masywny, potem smukły, walcowaty, pusty w środku. Nasada z niewielką bulwą, zakończoną kilkoma wałeczkami (kołnierzowata, obręczowata pochwa w górnej części bulwy, biała, z wiekiem szarzejąca według części opisów) – cecha odróżniająca od podobnych muchomorów. Pierścień błoniasty, gładki (nierowkowany), u starszych owocników zanika.

Miąższ

Biały, kruchy, nie zmienia barwy po uszkodzeniu (nie czerwienieje, w przeciwieństwie do muchomora czerwieniejącego). Zapach lekko rzodkwiowy lub jak surowy ziemniak, smak łagodny, słodkomdły. Smaku nie wolno sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, szerokoelipsoidalne do elipsoidalnych, rzadko kuliste, nieamyloidalne; wymiary 9–12 × 7–9 µm (opisy podają także 8–14 × 6–10 µm).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb ektomykoryzowy, związany z drzewami; rośnie w lasach liściastych (zwłaszcza pod bukiem), rzadziej iglastych, rzadko na łąkach; pojedynczo lub w małych grupach, na niżu i w górach.

Występowanie. Cała półkula północna w strefie umiarkowanej; na półkuli południowej w Australii oraz – zawleczony z drzewami – w RPA. W Polsce uznawany za pospolity (w skali Europy bywa opisywany jako niezbyt częsty). Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od czerwca do października (opisy podają także: późne lato i jesień).

Z czym można go pomylić?

• Amanita rubescens (muchomor czerwieniejący) — Miąższ po uszkodzeniu czerwienieje, pierścień jest rowkowany (prążkowany od góry), kapelusz ma czerwonawy odcień i nieprążkowany brzeg, a bulwa ma inny kształt (nie ma wałeczków pochwy).
• Amanita excelsa (muchomor twardawy) — Pierścień rowkowany, kształt bulwy odmienny, brzeg kapelusza nie jest wyraźnie prążkowany.
• Amanita franchetii (muchomor chropowaty) — Pierścień na trzonie żółty.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — Czubajka kania bywa z nim mylona; czubajka ma ruchomy podwójny pierścień i wężowaty wzór na trzonie, a nie ma pochwy ani bulwy.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; zawiera kwas ibotenowy i muscymol działające na ośrodkowy układ nerwowy, uznawany za bardziej toksyczny niż muchomor czerwony.

Toksyny. kwas ibotenowy – neurotoksyna, prekursor muscymolu; muscymol – związek psychoaktywny, agonista receptorów GABA

Objawy zatrucia. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe z wymiotami i biegunką; pobudzenie podobne do upojenia alkoholowego, halucynacje na przemian z euforią i napadami szału, drgawki, zaburzenia widzenia, następnie senność i utrata przytomności; może wystąpić potliwość i odwodnienie. Opisuje się także synestezję, dysforię i niepamięć wsteczną. Stan ten może prowadzić do śmierci.

Czas do pierwszych objawów. Dla gatunków z grupy muscymolu objawy zwykle pojawiają się w ciągu ok. 30 min – 3 h od spożycia (dla A. muscaria i A. gemmata podaje się 30–120 min lub do 3 h).

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia muchomorem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na rozwój objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie prowokuj wymiotów i nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne i głównie objawowe; nie ma swoistego antidotum.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Dawniej w NRD zajmował pierwsze miejsce na liście grzybów wywołujących zatrucia; ofiarami byli głównie niezaznajomieni z nim urlopowicze z Saksonii, gdzie gatunek jest rzadki.
• Angielska nazwa false blusher wzięła się stąd, że w przeciwieństwie do muchomora czerwieniejącego (A. rubescens) jego miąższ po uszkodzeniu nie czerwienieje.
• Pojawił się na przywieszce znaczka Poczty Polskiej wydanego 31 sierpnia 2012 r. (3 zł, seria „Grzyby w polskich lasach”), obok czubajki kani, z którą bywa mylony.
• Zawartość kwasu ibotenowego i muscymolu zależy m.in. od pory roku, wieku i siedliska; ciemnobrązowe okazy mają wyższe stężenie kwasu ibotenowego.