Gąska tygrysowata

Opis

Gąska tygrysowata to duży, masywny grzyb o kapeluszu 4–10 cm, białawym do srebrzystoszarego, pokrytym koncentrycznie ułożonymi ciemnoszarymi lub brązowoczarnymi łuskami. Blaszki są białe, czasem z zielonkawym odcieniem, a młode wydzielają przejrzyste krople. Trzon jest gruby, biały, bez pierścienia, a miąższ biały, o przyjemnym, mącznym zapachu i smaku.

Rośnie od sierpnia do października w lasach iglastych i liściastych, pod świerkami, jodłami, bukami i dębami, na glebach wapiennych, pojedynczo lub w małych grupach. W Polsce jest dość rzadka.

Łatwo ją pomylić z szarymi gąskami, np. ziemistoblaszkową i zielonawą. Dobra, przyjemna woń i smak nie świadczą o bezpieczeństwie. Szarych gąsek z łuskowatym kapeluszem nie należy zbierać, jeśli nie masz pewności co do gatunku.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–10 cm (opisy podają także 5–15 cm); młody półkulisty lub dzwonkowato wypukły, potem rozpłaszczony, z szerokim, płytkim garbem; brzeg początkowo podwinięty. Powierzchnia biaława do srebrzystoszarej, sucha, z koncentrycznie rozmieszczonymi szarobrązowymi lub czarnoszarymi łuskami, ku brzegowi jaśniejszymi.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki początkowo białe, często z zielonkawym odcieniem, potem bladożółtawe, nigdy szare; grube, średnio gęste, wycięte z ząbkiem (według części opisów wolne). Młode wydzielają na ostrzu przejrzyste krople.

Trzon

Wysokość 6–12 cm (opisy podają także 3–12 cm), grubość 2–4 cm (opisy podają także 1,5–3 cm), cylindryczny lub pękaty, często zgrubiały u podstawy. Powierzchnia biała, w dolnej połowie ochrowa; u szczytu często wydziela przejrzyste krople. Podstawa po uszkodzeniu brudnoochrowieje lub żółknie. Bez pierścienia i pochwy.

Miąższ

Biała, po przekrojeniu nie zmienia barwy. Smak i zapach przyjemne, mączne, niezbyt wyraźne. Smaku nie należy sprawdzać: przyjemny smak zwiększa ryzyko zatrucia.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki jajowate do podłużnych, gładkie, bezbarwne, nieamyloidalne: 8–10 × 6–7 µm (opisy podają także 7,5–9,5 × 5–7 µm).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy; rośnie pod świerkami, jodłami, bukami lub dębami, tylko na glebach wapiennych (według części opisów preferuje wyższe położenia), pojedynczo lub po kilka egzemplarzy, rzadko w grupach lub kręgach.

Występowanie. Europa (częstszy na południu, obfity w Jurze we Francji), Ameryka Północna, części Azji. W Polsce dość rzadki. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października (opisy podają też: lato i jesień).

Z czym można go pomylić?

• Tricholoma scalpturatum (gąska żółknąca) — Podobna wręcz do złudzenia; żółknie z wiekiem i po uszkodzeniu (proces trwa kilka godzin).
• Tricholoma terreum (gąska ziemistka) — Mniejsza, ciemniejsza i mniej masywna, cieńszy miąższ, bez zapachu mąki i bez łusek kapelusza, zarodniki mniejsze (5–7,5 × 4–5 µm).
• Tricholoma portentosum (gąska niekształtna) — Podobnej wielkości, ale kapelusz jednolicie szary, nigdy łuskowaty.
• Tricholoma atrosquamosum (gąska czarnołuskowa) — Podobnie łuskowaty kapelusz, ale mniejsza i ciemniejsza, o zapachu pieprzowym, owocowym lub pelargonii.
• Tricholoma orirubens (gąska czerwieniejąca) — Kapelusz i miąższ po uszkodzeniu powoli czerwienieją; drobniejsze ciemne łuski, różowawe blaszki, krucha miazga, zwykle mniejsza.
• Tricholoma cingulatum (gąska wierzbowa) — Rośnie tylko pod wierzbami.
• Tricholoma myomyces, T. argyraceum — T. myomyces jest mniejsza, z cienką włóknistą zasnówką u młodych i mniejszymi zarodnikami; T. argyraceum ma drobniejsze łuski, a blaszki i uszkodzone miejsca żółkną z wiekiem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; wywołuje ostre, uporczywe zatrucie żołądkowo-jelitowe, także po niewielkich ilościach grzyba.

Toksyny. nieznana mykotoksyna wywołująca zapalenie błon śluzowych żołądka i jelit

Objawy zatrucia. Ostre zaburzenia żołądkowo-jelitowe: kolkowate bóle brzucha, nudności, zawroty głowy, wymioty i biegunka; możliwe pocenie się, lęk, skurcze łydek, zaburzenia czynności wątroby. Objawy bywają na tyle silne, że wymagają hospitalizacji; pełny powrót do zdrowia trwa zwykle 4–6 dni. W skrajnych przypadkach opisano zapaść i śmierć. W jednym opisanym przypadku siedem osób i kot ciężko zachorowało po posiłku z zaledwie dwóch kapeluszy. W Szwajcarii w pierwszej połowie XX w. grzyb odpowiadał za ponad 20% zatruć grzybami.

Czas do pierwszych objawów. Od 15 minut do 3 godzin (opisy podają różne zakresy).

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na ustąpienie objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne i objawowe (m.in. nawodnienie, leki przeciwskurczowe, wczesne podanie węgla aktywnego, metoklopramid przy nawracających wymiotach).

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Epitet pardinum pochodzi od łac. pardus „lampart”, od cętkowanego wzoru łusek na kapeluszu; angielskie nazwy to m.in. „tiger tricholoma” i „leopard knight”.
• Nazwa „dirty trich” („brudna gąska”) została ukuta przez Gary'ego Lincoffa na prośbę wydawcy, który chciał łatwiejszej nazwy niż łacińska.
• Nazwa Tricholoma tigrinum była stosowana błędnie do tego gatunku w europejskich przewodnikach; Czesi Herink i Kotlaba zaproponowali w 1967 r. nazwę T. pardalotum.
• Gatunek bywa obfity w ciepłe, deszczowe lata, a w innych latach znika lub jest rzadki.