Mleczaj wełnianka

Opis

Mleczaj wełnianka ma kapelusz o średnicy 4–10 cm, cielistoróżowy do pomarańczowoczerwonawego, z ciemniejszymi pierścieniami i silnie podwiniętym, wełnisto owłosionym brzegiem. Blaszki są białawe do jasnokremowych, a trzon jasnoróżowy lub biały. Po uszkodzeniu wypływa białe mleczko, które nie zmienia barwy i bardzo piecze w ustach.

Rośnie od lipca do listopada pod brzozami, na kwaśnych glebach, zwykle wśród mchów, także w parkach. W Polsce jest pospolity.

Podobny jest do rydzów, ale wełniste owłosienie brzegu i piekące mleczko odróżniają go od nich. Surowy wywołuje nudności, wymioty i biegunkę. W części krajów północnej i wschodniej Europy po długiej obróbce bywa spożywany, ale jest uznawany za trujący i nie zalecamy go jeść.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–10 (do 15) cm; wypukły z wklęsłym środkiem, z wiekiem lejkowaty. Skórka filcowata, w wilgotną pogodę nieco lepka, z ciemniejszymi koncentrycznymi strefami, które z wiekiem zanikają. Brzeg silnie podwinięty, u młodych okazów pokryty zwisającymi wełnistymi kosmkami. Barwa cielistoróżowa, różowo-pomarańczowa do brązowoczerwonej, u starszych płowieje do pomarańczowoochrowej, ku brzegowi jaśnieje.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, z blaszeczkami, cienkie, nieco zbiegające na trzon, czasem rozwidlone przy trzonie; białawe lub jasnokremowe, potem z różowym odcieniem, z wiekiem płowe; ostrza gładkie.

Trzon

Wysokość 4–8 cm (według części opisów 1,5–8 cm), grubość ok. 1,2 cm (według części opisów 0,6–2 cm), cylindryczny, kruchy; powierzchnia sucha, gładka do delikatnie oszroniowanej. Barwa jasnoróżowa, ochroworóżowa lub biaława, czasem plamkowana. U młodych owocników pełny, potem pusty. Pierścienia brak.

Miąższ

Biały do cielistego, twardy, kruchy, o nieregularnym przełamie (zbudowany z kulistych komórek). Zapach owocowy lub terpentynowy, smak ostry, piekący. Pod wpływem FeSO4 staje się szarożółtawy. Smaku nie należy sprawdzać. Mleczko białe do kremowego, początkowo obfite, nie zmienia barwy na powietrzu i nie przebarwia blaszek, silnie piecze na języku i w gardle.

Wysyp i zarodniki

Wysyp kremowy do bladożółtego. Zarodniki szeroko elipsoidalne, z niskimi brodawkami połączonymi niepełną siateczką (amyloidalna jest tylko ornamentacja). Wymiary ok. 7–10 × 6–7 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy; najczęściej z brzozą, według części opisów także z choiną (Tsuga), a w Ameryce Północnej czasem z topolą osiką. Rośnie na kwaśnych, piaszczystych lub gliniastych glebach, zwykle wśród mchów, także w parkach przy brzozach. Bywa pasożytowany przez Hypomyces lateritius lub Hypomyces lithuanicus. Owocniki zjadają wiewiórki, są też miejscem rozwoju larw muchówek.

Występowanie. Cała półkula północna w klimacie umiarkowanym i borealnym; podawany także z Australii. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. W Polsce od lipca do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Lactarius deliciosus (rydz) i Lactarius deterrimus (rydz świerkowy) — Gatunki mylone z mleczajem wełnianką. Wełniste owłosienie brzegu kapelusza i piekący smak łatwo je odróżniają; szczegółowe cechy mleczka rydzów – brak danych.
• Lactifluus bertillonii (mleczaj piekący) — Ma podobne wełniste owłosienie i piekący smak, ale jest znacznie jaśniejszy.
• Lactarius acerrimus (mleczaj najostrzejszy) — Ma blaszki widelcowato połączone i po uszkodzeniu przebarwia się na brązowo.
• Lactarius pubescens — Bardzo podobny, ale jaśniejszy, z mniejszymi zarodnikami (6,0–7,5 × 5,0–6,5 µm).
• Lactarius scrobiculatus — Młode owocniki podobne, ale mleczko białe szybko żółknie na powietrzu, a trzon ma błyszczące, wgłębione plamki.
• Lactarius controversus, L. mairei, L. torminosulus — L. controversus ma mniej owłosiony brzeg i kremowobiałe blaszki; L. mairei jest rzadszy, rośnie pod dębami na glebach wapiennych; L. torminosulus to karłowata odmiana arktyczna związana z brzozą karłowatą.

Porównanie cecha po cesze: Rydz czy wełnianka?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; w stanie surowym silnie drażni przewód pokarmowy, w większości krajów Europy uważany za grzyb trujący.

Toksyny. velleral – związek o ostrym smaku, uznawany za odpowiedzialny za toksyczność surowego grzyba (0,16 mg/g); powstaje z prekursora stearylowelutinalu; seskwiterpeny typu laktaranu (np. 15-hydroksyblennin A)

Objawy zatrucia. Po zjedzeniu surowego: nudności, wymioty, ciężka biegunka, ostre pieczenie błon śluzowych; mogą prowadzić do odwodnienia, skurczów mięśni i zapaści krążeniowej. Nadmierna ilość surowego miąższu może powodować pęcherze na języku. Zapalenie żołądka i jelit zwykle ustępuje w ciągu kilku dni.

Czas do pierwszych objawów. Ok. 1 godziny od spożycia.

Co robić. Przy objawach po zjedzeniu grzybów lub przy podejrzeniu pomylenia z rydzem zadzwoń pod 112 albo zgłoś się na SOR; nie czekaj na samoistne ustąpienie objawów, bo grozi odwodnienie. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Od 2011 r., po rewizji taksonomicznej rodziny gołąbkowatych, jest gatunkiem typowym rodzaju Lactarius.
• Epitet torminosus oznacza „powodujący kolki”; dawna angielska nazwa Graya z 1821 r. to „bellyach milk-stool”.
• W Finlandii zbiera się go na sprzedaż po specjalnym przygotowaniu (obgotowanie, wymoczenie w solance).
• Dominującym lotnym związkiem zapachu jest 1-okten-3-on (ok. 90%), typowy dla wielu grzybów.