Tęgoskór pospolity

Opis

Tęgoskór pospolity to kulisty lub bulwiasty grzyb bez trzonu, o średnicy do 10 cm, z grubą, twardą, słomkowo- do ochrowożółtej skórką pokrytą płaskimi brodawkami. Wnętrze jest początkowo białawe, bardzo szybko robi się żółtawozielonkawe, a w końcu czarne z fioletowym odcieniem; dojrzały owocnik pęka i uwalnia brązowe zarodniki.

Rośnie od czerwca do listopada na ziemi, na piaskach i kwaśnych glebach, na skrajach lasów, w parkach, na pastwiskach i w zaroślach. W Polsce jest pospolity.

Bywa mylony z młodymi purchawkami, które w środku są jednolicie białe i miękkie. Po przekrojeniu widać, że tęgoskór ma twarde wnętrze, które bardzo szybko ciemnieje. Dawniej młode owocniki bywały używane jako przyprawa, ale jest to gatunek trujący. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak kapelusza: owocnik bez trzonu, nieregularnie kulisty lub bulwiasty, o średnicy do 10 cm (wysokość do ok. 6 cm), twardy i ciężki, z grubym perydium. Perydium słomkowożółte, ochrowożółte do żółtobrązowoochrowego, pokryte płaskimi brodawkami wysokości 1,5–4 mm i zryte bruzdami schodzącymi się u podstawy; tylko podstawa gładka. Do podłoża przytwierdzony sznurami grzybni.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek: warstwa zarodnikotwórcza (gleba) znajduje się wewnątrz perydium. U młodych owocników biała, wkrótce żółtawozielonkawa, w końcu czarna z fioletowym odcieniem, poprzedzielana cienkimi białymi włóknami. Po dojrzeniu owocnik nieregularnie pęka i uwalnia zarodniki (bez jednego otworu na szczycie).

Trzon

Brak trzonu; u podstawy gładki fragment, z którego wyrasta sznur grzybni.

Miąższ

Wnętrze twarde, zwarte; gleba szybko ciemnieje (już na wczesnym etapie rozwoju), w przeciwieństwie do purchawek, które długo pozostają wewnątrz białe. Zapach silny, korzenny, niektórzy opisują go jako nieprzyjemny. Smak opisywany jako przypominający trufle – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki kuliste, brązowe, z siateczkowatym urzeźbieniem, średnica 8–13 µm. Dojrzała gleba czarnofioletowa.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza z drzewami). Rośnie na ziemi, na piaskach i kwaśnych glebach, na obrzeżach lasów, w parkach, na pastwiskach, torfowiskach, kamienistych terenach i w zaroślach. Bywa pasożytowany przez Pseudoboletus parasiticus.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony w Ameryce Północnej, Europie i Azji; rzadszy w Ameryce Południowej, Afryce Północnej i Australii. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od czerwca do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Lycoperdon perlatum (purchawka chropowata) i Apioperdon pyriforme (pniakówka gruszkowata) — Purchawki mają miękkie wnętrze, długo białe, i jeden otwór na szczycie, przez który wydostają się zarodniki; tęgoskór ma znacznie twardszy miąższ, grube perydium i ciemną glebę dużo wcześniej, a pęka nieregularnie, bez jednego otworu.
• Calvatia gigantea (czasznica olbrzymia) — Bywa mylona; czasznica jest znacznie większa i ma miękkie, białe wnętrze. Szczegółowe różnice – brak danych.
• Scleroderma bovista (tęgoskór brodawkowany) — Ma u podstawy wyraźną, dobrze rozwiniętą grzybnię przypominającą krótki korzeń.
• Trufle (Tuber) — Niedoświadczeni zbieracze mylą z nim trufle; szczegółowe różnice – brak danych.

Porównanie cecha po cesze: Purchawka czy tęgoskór?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; spożycie powoduje zaburzenia żołądkowo-jelitowe, a zarodniki mogą podrażniać oczy i drogi oddechowe.

Toksyny. brak danych o toksynie odpowiedzialnej za zatrucie; pigmenty: sclerocitryna, norbadion A, kwas kserokomowy, badion A (wyizolowane, bez udowodnionej roli w zatruciu)

Objawy zatrucia. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe (u ludzi i zwierząt). Po kontakcie z zarodnikami u niektórych osób łzawienie, nieżyt nosa, katar i zapalenie spojówek. Szczegółowy opis objawów po spożyciu – brak danych.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, zwłaszcza gdy nie wiadomo, jaki grzyb został zjedzony (może to być muchomor lub zasłonak). Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Bywa nazywany „fałszywą truflą”, bo niedoświadczeni zbieracze mylą go z truflami.
• Bywa pasożytowany przez grzyba Pseudoboletus parasiticus.
• Opisał go w 1801 r. Christiaan Hendrik Persoon; dawniej zaliczano go do wnętrzniaków.
• W Wielkiej Brytanii jest najpospolitszym gatunkiem tęgoskórów.