Dzwonkówka trująca

Opis

Wieruszka zatokowata (dzwonkówka trująca) to duży, masywny grzyb o białawym do szaroochrowego, jedwabiście błyszczącym kapeluszu o średnicy zwykle 5–20 cm. Blaszki są u młodych owocników białawe lub kremowe, potem różowieją, a trzon jest gruby, biały i bez pierścienia. Zapach jest mączny lub nieprzyjemny, zjełczały.

Rośnie od końca wiosny do jesieni w lasach liściastych pod bukami i dębami, na glebach gliniastych i wapiennych, a także w parkach, na łąkach i przy drogach, często w grupach. W Polsce nie jest częsta, ale w Europie to jedna z częstszych przyczyn zatruć grzybami.

Najłatwiej pomylić ją z gąską majową, lejkówką szarawą i młynarkiem jadalnym; bywa, że rosną obok siebie. Wskazówką jest różowawy wysyp i różowiejące blaszki, ale na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–20 cm (odnotowano do 30 cm); największy w rodzaju. Młody półkulisty z podwiniętym brzegiem, potem wypukły do płaskiego, często z tępym garbem pośrodku i falistym brzegiem. Barwa kości słoniowej, biaława, szaroochrowa, z wiekiem szarobrązowa. Powierzchnia jedwabiście błyszcząca, gładka, naga, lekko włóknista, lekko śluzowata.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki średnio gęste lub rzadkie, zatokowato wcięte (z ząbkiem) przy trzonie, prawie wolne; początkowo białawe lub żółtawobiałe, potem kremowe, z dojrzewaniem zarodników różowieją i czerwienieją. Wokół trzonu widoczny rowek (tzw. „fosa”).

Trzon

Wysokość 4–20 cm (według części opisów 5–12 cm), grubość 0,5–4 cm, cylindryczny, masywny, biały, za młodu pełny, potem gąbczasty, lekko bruzdowany, błyszczący; bez pierścienia. U nasady biała filcowata grzybnia, trzon bywa bulwiasty.

Miąższ

Biały, błyszczący, po przekrojeniu nie zmienia barwy. Zapach i smak opisywane jako mączny lub mączno-ogórkowy, często także nieprzyjemny, zjełczały. Nie wolno sprawdzać smaku; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp różowy: żółtaworóżowy lub czerwonobrązowy (opisy podają różne barwy). Zarodniki nieregularnie wieloboczne (sześciokątne w zarysie), gładkie, ok. 8–11 × 7–9,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Opisy różnie ujmują ekologię: grzyb mykoryzowy albo gatunek należący do rodzaju w większości saprotroficznego, z odnotowaną ektomykoryzą z wierzbą. Rośnie pod bukami i dębami, rzadziej brzozami, na glebach gliniastych lub wapiennych, także w parkach i na trawiastych terenach w pobliżu lasów.

Występowanie. Europa (częstszy w części południowej i środkowej), Ameryka Północna, także Azja Mniejsza, Iran, Chiny. W Polsce nieczęsty; rośnie pojedynczo lub w grupach, bywa że w kręgach czarownic; od terenów podgórskich po piętro alpejskie, także na mokrych łąkach, pastwiskach i przy drogach. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce; Czerwona lista 2006: I (dane niewystarczające).

Owocnikowanie. Od końca maja do jesieni; w Europie głównie późne lato i jesień.

Z czym można go pomylić?

• Calocybe gambosa (gąska majowa, gęśnica wiosenna) — Blaszki gęste i kremowe. Pomylenie jest szczególnie łatwe u młodych okazów, a oba grzyby mogą rosnąć obok siebie.
• Clitocybe nebularis (lejkówka szarawa) — Bywa mylona; blaszki białawe, zbiegające po trzonie, zapach silny, mączny, zjełczały.
• Clitopilus prunulus (bruzdniczek największy) — Szarawobiały, kutnerowaty kapelusz i białawe blaszki zbiegające po trzonie, które dopiero z wiekiem różowieją; częsta przyczyna zatruć we Francji.
• Agaricus campestris (pieczarka polna) — Ma pierścień na trzonie, różowe blaszki ciemniejące do czekoladowobrązowych i ciemnobrązowy wysyp.
• Entoloma clypeatum (dzwonkówka tarczowata) — Wyglądem podobna, ale rośnie pod drzewami z rodziny różowatych (głóg, jabłoń, śliwa, grusza).
• Gąski (Tricholoma), np. T. columbetta — Ogólny pokrój podobny; u gąsek wysyp biały, u dzwonkówek różowawy z kanciastymi zarodnikami. T. columbetta ma satynowy kapelusz i trzon oraz słaby, niemączny zapach.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; wywołuje ciężkie zatrucie żołądkowo-jelitowe, według części opisów w większych dawkach możliwe są przypadki śmiertelne.

Toksyny. tożsamość toksyn nieznana; w grzybie stwierdzono alkaloidy; gromadzi rtęć i związki arsenu z podłoża – jako zanieczyszczenia, nie przyczyna typowego zatrucia

Objawy zatrucia. Bolesne wymioty, biegunka, bóle głowy i brzucha, utrata sił; objawy mogą trwać do 48 godzin. Rzadko opisywano ostre uszkodzenie wątroby, zaburzenia nastroju lub majaczenie, a bardzo rzadko depresję utrzymującą się miesiącami. W większych dawkach według części opisów możliwe jest zatrucie śmiertelne, według innych zwykle nie jest ono śmiertelne. Grzyb odpowiada za ok. 10% zatruć grzybami w Europie.

Czas do pierwszych objawów. Od ok. 15–30 minut do 2 godzin od spożycia (opisy podają 15 min–2 h oraz 30 min–2 h).

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia grzybami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, zwłaszcza gdy nie wiadomo, jaki grzyb został zjedzony (może to być muchomor lub zasłonak). Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie szpitalne jest zwykle objawowe, m.in. nawadnianie.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Odpowiada za ok. 10% wszystkich zatruć grzybami w Europie; w 1983 r. w samej Genewie 70 osób wymagało leczenia szpitalnego.
• W regionie Dijon nazywano ją „le grand empoisonneur de la Côte-d'Or” (wielki truciciel Côte-d'Or); sam Lucien Quélet, który ją opisał, został nią zatruty.
• Epitet sinuatum oznacza „falisty”, a nazwa rodzajowa pochodzi z greckiego: entos „wewnątrz” i loma „frędzla” (od podwiniętego brzegu).
• Jest gatunkiem typowym rodzaju Entoloma, który liczy ponad 1900 gatunków.