Hełmówka jadowita

Opis

Hełmówka obrzeżona to mały, nieefektowny „brązowy grzybek” z kapeluszem 1–6 cm, który w suchą pogodę jest bladobeżowy lub żółtoochrowy, a po deszczu ochrowobrązowy lub czerwonobrązowy, z prześwitującymi prążkami. Ma rdzawobrązowe blaszki, cienki pusty trzon z nietrwałym pierścieniem (często zanikającym) i ciemniejszą podstawą.

Rośnie gromadnie na martwym drewnie, głównie buka na niżu i świerka w górach, od sierpnia do pierwszych przymrozków. Jest pospolita.

Łatwo ją pomylić z gatunkami rosnącymi na drewnie, zwłaszcza z łuskwiakiem zmiennym, płomienicą zimową i opieńką. Zawiera amatoksyny, tę samą truciznę, co muchomor zielonawy. Nie zbieraj małych, brązowych grzybów rosnących kępami na drewnie, jeśli nie masz absolutnej pewności co do gatunku; trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 1–6 cm. Początkowo półkulisty lub wypukły z podwiniętym brzegiem, potem wypukły i płaski, zwykle z tępym szerokim garbem. Silnie higrofaniczny: suchy bladobeżowy do żółtoochrowego, wilgotny ochrowobrązowy lub czerwonobrązowy; wysycha od wierzchołka. W wilgotną pogodę widoczne promieniste prążkowanie. Powierzchnia gładka, wilgotna lub lekko lepka.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki nieco wybrzuszone, wąskie i gęste, szeroko przyrośnięte do trzonu lub nieco zbiegające (opisywane też jako wykrojone ząbkiem); początkowo ochrowobrązowe, potem rdzawobrązowe (cynamonowe), ostrza jaśniejsze.

Trzon

Wysokość 2–8 cm, grubość 0,1–0,9 cm, walcowaty, w środku pusty (u młodych pełny). Pierścień błoniasty w górnej części trzonu, nietrwały – u starszych okazów często zanika, zostawiając strefę pierścieniową. Powyżej pierścienia ochrowy i mączyście oprószony, poniżej brązowawy, z podłużnymi srebrzystobiałymi włókienkami, u podstawy ciemniejszy (od oliwkowobrązowego do czarnego). Bez łusek pod pierścieniem.

Miąższ

W kapeluszu jasnoochrowy, w trzonie umbrowobrązowy. Smak i zapach mączny, z domieszką rzodkiewkowego. Nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki eliptyczne do jajowatych, powierzchnia chropowata lub pomarszczona, brodawkowata, z płagą; 7–11 × 4–6 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na drewnie obumarłych drzew, także na drewnie zagrzebanym (wtedy sprawia wrażenie rosnącej na ziemi) i na ściółce. Starsze atlasy podawały tylko drewno iglaste, co jest nieprawdziwe: w górach często pod świerkami, na niżu głównie na drewnie buka. Rośnie gromadnie. Ma wiele enzymów rozkładających ligninocelulozę.

Występowanie. Szeroko rozpowszechniona na półkuli północnej (Europa, Azja, Ameryka Północna), także w Australii i na Antarktydzie. W Europie Środkowej pospolita, w Polsce również. Nie jest objęta ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od sierpnia do pierwszych przymrozków (opisy podają też: od lata do jesieni).

Z czym można go pomylić?

• Kuehneromyces mutabilis (łuskwiak zmienny) — Cynamonowe blaszki, czarnobrązowe łuski na trzonie pod pierścieniem, większy kapelusz (do 6 cm), korzenny zapach, gęste kępy; bezpieczna identyfikacja wymaga eksperta, bo pomyłka jest łatwa, a zarodniki łuskwiaka są gładkie.
• Flammulina velutipes (płomiennica zimowa) — Ciemny, aksamitny trzon bez pierścienia; blaszki białe do bladożółtych, wysyp biały.
• Armillaria mellea (opieńka miodowa) — Bywa mylona; szczegółowe różnice – brak danych.
• Hypholoma capnoides, Psilocybe spp., Conocybe filaris — Wskazuje się na powierzchowne podobieństwo (także do grzybów halucynogennych i innego trującego gatunku z amatoksynami); szczegóły – brak danych.

Porównanie cecha po cesze: Opieńka czy hełmówka jadowita?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; zawiera amatoksyny jak muchomor zielonawy, choć udokumentowanych zatruć jest niewiele.

Toksyny. amatoksyny (alfa-amanityna, gamma-amanityna, śladowo beta-amanityna) – hamują polimerazę RNA II, uszkadzają wątrobę i nerki; ilość w owocnikach bywa porównywalna lub większa niż u niektórych muchomorów zielonawych

Objawy zatrucia. Zatrucie cyklopeptydowe: silne bóle brzucha, wymioty i biegunka (6–9 godzin), następnie uszkodzenie wątroby, krwawienia z przewodu pokarmowego, niewydolność nerek, śpiączka i zgon, zwykle w ciągu 7 dni bez leczenia. Obróbka kulinarna nie niszczy amatoksyn.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 6–24 godzin od spożycia; objawy pojawiają się późno, gdy trucizna jest już wchłonięta.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia hełmówką, muchomorem lub nieznanym małym brązowym grzybem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Do 2001 r. za odrębne gatunki uznawano G. autumnalis, G. oregonensis, G. unicolor i G. venenata; badania DNA wykazały, że to jeden takson.
• W rodzaju Galerina jest to gatunek, w którym amatoksyny stwierdzono nawet w hodowli grzybni w płynnej pożywce.
• W latach 1978–1995 w literaturze opisano dziesięć zatruć amatoksynowymi hełmówkami, w tym dwa zgony w stanie Waszyngton po zjedzeniu G. venenata; według części opisów nie notowano zatruć śmiertelnych.
• Epitet marginata pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego „brzeg”; angielska nazwa „funeral bell” znaczy „dzwon pogrzebowy”.