Maślanka wiązkowa

Opis

Maślanka wiązkowa to niewielki grzyb o siarkowożółtym kapeluszu z pomarańczowym lub rdzawobrązowym środkiem, zwykle 2–8 cm średnicy. Blaszki są u młodych owocników żółte, potem zielonkawe, a w końcu fioletowoczarne. Miąższ ma bardzo gorzki smak.

Rośnie od kwietnia do grudnia, w gęstych kępach, nawet po kilkadziesiąt owocników, na pniakach, martwych korzeniach i próchniejących pniach drzew liściastych i iglastych. W Polsce jest bardzo pospolita, często widać ją, gdy innych grzybów prawie nie ma.

Bywa mylona z maślanką łagodną i z opieńkami, które rosną w podobnych kępach. Maślanka wiązkowa ma zielonkawe blaszki i bardzo gorzki miąższ, ale na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 2–8 cm, młody półkulisty, potem wypukły do płaskiego, u starszych z niewielkim garbem. Powierzchnia sucha i gładka. Barwa żółta lub siarkowożółta, środek pomarańczowy do rdzawobrązowego, brzeg białawy.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, zaokrąglone przy trzonie (przyrośnięte). Początkowo siarkowożółte, potem brudnozielonkawe, u starszych owocników fioletowoczarne (od dojrzewających zarodników). U bardzo młodych zakryte cienką osłoną.

Trzon

Wysokość 3–12 cm, grubość 3–10 mm, nieregularnie cylindryczny, powyginany, wewnątrz pusty. Barwa żółtawa z lekko zielonkawym odcieniem, u dołu pomarańczowobrązowa; pokryty (zwłaszcza w dolnej części) brunatnymi włókienkami; często z niewyraźną strefą pierścieniową, zabarwioną ciemno przez zarodniki. Trzony w wiązce są u dołu zrośnięte. Nie zmienia barwy po uszkodzeniu.

Miąższ

Cienki, elastyczny, żółtawy do siarkowożółtego, u podstawy trzonu brązowy; po uszkodzeniu nie zmienia barwy. Smak bardzo gorzki – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp szarofioletowy, purpurowobrązowy do prawie czarnego. Zarodniki gładkie, elipsoidalne (jajowate): 6–8 × 3,5–5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na martwym drewnie drzew liściastych i iglastych: pniakach, martwych korzeniach, rozkładających się pniach, czasem na drewnie budowlanym. Częściej na drewnie liściastym. Rośnie w wiązkach liczących nawet kilkadziesiąt owocników. W badaniach eksperymentalnych wykorzystywany do wypierania opieńki z lasów iglastych (patrz ciekawostki).

Występowanie. Wszystkie kontynenty poza Afryką i Antarktydą; w Europie szeroko rozprzestrzeniony, w Polsce bardzo pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od kwietnia do grudnia (od wiosny do późnej jesieni).

Z czym można go pomylić?

• Hypholoma capnoides (maślanka łagodna) — Bywa mylona. Nie ma zielonkawożółtych blaszek (blaszki niebieskawe do szarawych), smak łagodny, rośnie tylko na drewnie iglastym.
• Hypholoma lateritium (maślanka ceglasta) — Większa, intensywniej zabarwiona, kapelusz ceglastoczerwony pośrodku; rośnie na drewnie liściastym; blaszki bez zielonego odcienia.
• Armillaria mellea (opieńka miodowa) — Bywa mylona; szczegółowe różnice – brak danych (opieńki mają jasny, biały wysyp).
• Kuehneromyces mutabilis (łuskwiak zmienny) — Bywa mylony; szczegółowe różnice – brak danych.
• Galerina marginata (hełmówka jadowita) — Śmiertelnie trująca; bywa mylona z maślankami; szczegółowe różnice – brak danych.

Porównanie cecha po cesze: Opieńka czy maślanka wiązkowa?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; powoduje zatrucie żołądkowo-jelitowe, przy czym zatrucia są rzadkie z powodu bardzo gorzkiego smaku.

Toksyny. fascikulol E i fascikulol F (toksyczne sterole/triterpeny; w badaniach na myszach LD50 i.p. odpowiednio 50 i 168 mg/kg; inhibitory kalmoduliny)

Objawy zatrucia. Bóle brzucha, mdłości, wymioty, biegunka i wzdęcia; według części opisów także białkomocz, osłabienie z zapaścią, a w pojedynczych opisach porażenia i zaburzenia widzenia. Objawy zwykle mijają po kilku dniach (często po ok. dwóch) bez trwałych następstw. Opisano jeden zgon z piorunującym zapaleniem wątroby, ale grzyb został zjedzony w potrawie z innymi gatunkami, więc nie można go z pewnością przypisać maślance wiązkowej.

Czas do pierwszych objawów. Do ok. 3 godzin od spożycia; według części opisów objawy mogą się opóźnić do 5–10 godzin.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia grzybami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, zwłaszcza gdy nie wiadomo, jaki grzyb został zjedzony (może to być muchomor lub zasłonak). Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Wyrasta od kwietnia do grudnia w kępach liczących nawet kilkadziesiąt owocników, często gdy prawie nie ma innych grzybów.
• W badaniach eksperymentalnych użyto jej do wypierania opieńki, sprawcy zgnilizny korzeni, z gospodarowanych lasów iglastych.
• Znalazła się na przywieszce znaczka Poczty Polskiej z 31 sierpnia 2012 r. (seria „Grzyby w polskich lasach”, nominał 4,15 zł, nakład 300 000 sztuk).
• Japońska nazwa nigakuritake oznacza „gorzki kuritake”.