Pieczarka żółtawa

Opis

Pieczarka żółtawa (karbolowa) wygląda jak zwykła pieczarka: ma biały, jedwabisty kapelusz 4–12 cm, białą, wysmukłą nóżkę z bulwiastą nasadą i zwisającym pierścieniem. Blaszki są początkowo różowe, potem czekoladowobrązowe. Najważniejsza cecha to intensywne, chromowożółte przebarwienie po zadrapaniu lub przekrojeniu nasady trzonu oraz zapach karbolu lub atramentu, mocno nasilający się podczas gotowania.

Rośnie od maja do października na trawnikach, w parkach, ogrodach, przy drogach i w lasach. W Polsce jest dość częsta i bywa przyczyną zatruć, bo łatwo ją pomylić z pieczarkami, zwłaszcza łąkowymi i polnymi.

Zasada rozpoznawania zapachem dotyczy tylko pieczarek; wielu innych trujących grzybów nie da się odróżnić po zapachu. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–12 (15) cm, młody wypukły, czasem prawie czworokątny, potem spłaszczony. Barwa biała, szczyt często jasnobeżowy lub jasnobrązowy. Skórka jedwabista, sucha, gładka, często pęka promieniście, u starszych bywa łuskowata. Pod naciskiem lub zadrapaniem żółknie.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki dość cienkie, wolne; początkowo różowe lub różowobiaławe, z wiekiem czekoladowobrunatne.

Trzon

Wysokość 5–12 cm, grubość 1–3 cm, biały, wysmukły, ku podstawie bulwiasty, niekiedy pusty w środku. Pierścień zwisający, spódniczkowaty, od spodu z charakterystycznym, dookoła biegnącym kantem. Pod naciskiem i u nasady barwi się chromowożółto.

Miąższ

Biały; po przekrojeniu, zwłaszcza w nasadzie trzonu, natychmiast przybiera intensywnie żółty (chromowożółty) kolor, który później blaknie do matowobrązowego. Zapach fenolowy, określany jako karbolowy lub atramentowy, mdląco słodki, najsilniejszy u podstawy trzonu i bardzo nasilający się podczas gotowania. Smak bardzo nieprzyjemny – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ciemny, brązowy. Zarodniki elipsoidalne, gładkie: 5,5–7 × 3–4,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb saprotroficzny. Rośnie w lasach liściastych i iglastych, przy drogach i w przydrożnych zaroślach, w parkach, ogrodach, na trawnikach i łąkach, czasem w większych skupiskach.

Występowanie. Ameryka Północna, Środkowa i Południowa, Europa, Azja Zachodnia, Afryka (północna i południowa), zawleczony do Australii; w Europie bardzo pospolity i szeroko rozprzestrzeniony, w Polsce dość częsty. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od maja do października; według części opisów głównie jesienią.

Z czym można go pomylić?

• Agaricus arvensis (pieczarka polowa, biaława) i Agaricus campestris (pieczarka polna) — Dają się odróżnić zapachem (anyżkowo-migdałowym zamiast karbolowego); żółkną znacznie słabiej, a nie chromowożółto i natychmiast u nasady trzonu.
• Agaricus bisporus (pieczarka dwuzarodnikowa) — Bywa mylona; szczegółowe różnice – brak danych.
• Agaricus sylvicola (pieczarka zaroślowa) i Agaricus sylvaticus (pieczarka leśna) — Również podobne; zapach i smak odróżniają pieczarkę karbolową od innych pieczarek.
• Agaricus praeclaresquamosus, A. moelleri, A. pilatianus — Pokrewne gatunki z grupy Xanthodermati, również żółknące i pachnące fenolem; A. praeclaresquamosus ma ciemnoszare łuski, A. pilatianus nie ma bulwiastego trzonu.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; powoduje (nie u wszystkich osób) silne zaburzenia żołądkowo-jelitowe.

Toksyny. brak danych o tożsamości toksyn (zapach pochodzi od związków fenolowych)

Objawy zatrucia. Nudności, wymioty, silne kurcze i bóle brzucha, pocenie się i nagłe zaczerwienienie twarzy; gatunek jest niestrawny. Część osób może go spożyć bez widocznych objawów, co nie oznacza, że jest bezpieczny. Alkohol może wzmacniać działanie trujące. Ok. 50% zatruć wśród zbieraczy grzybów pieczarkowatych powoduje właśnie ten gatunek.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, zwłaszcza gdy nie wiadomo, jaki grzyb został zjedzony (może to być muchomor biały lub zielonawy, mylony z pieczarkami). Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Nazwa „karbolowa” wynika z zapachu przypominającego karbol (fenol), który podczas gotowania silnie się nasila.
• Około 50% zatruć wśród zbieraczy grzybów pieczarkowatych powoduje ten gatunek.
• We Włoszech jest wyraźnie wyłączony ze sprzedaży.
• Opisał go w 1876 r.