Strzępiak ceglasty

Opis

Strzępiak ceglasty to średniej wielkości grzyb o stożkowatym do wypukłego kapeluszu (3–9 cm), jedwabistym i włóknistym, bez łusek. Młody jest biały lub kremowy, ale szybko czerwienieje: robi się ceglasty, a pośrodku nawet cynobrowoczerwony. Blaszki są początkowo białawe, potem oliwkowordzawe, a uciśnięte czerwienieją. Walcowaty trzon nie ma pierścienia, a po przekrojeniu różowieje.

Rośnie od końca maja do października pod drzewami liściastymi, zwłaszcza bukami, dębami i lipami, w lasach, parkach i zaroślach, często na glebach wapiennych. W Polsce jest częsty.

To gatunek śmiertelnie trujący, zawierający duże ilości muskaryny. Grzybiarze mylą go głównie z młodymi gęśnicami wiosennymi i pieczarkami. Cechą ostrzegawczą jest czerwienienie kapelusza, trzonu i uciśniętych blaszek. Wszystkie strzępiaki i włókniaki uznaje się za niejadalne. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–9 cm (opisy podają także wartości do 8 cm), stożkowato wypukły do półkulistego. Brzeg cienki, u młodych podwinięty, u starszych prosty i promieniście popękany. Powierzchnia sucha, jedwabista, bez łuseczek, pokryta delikatnymi włókienkami. U młodych owocników biała lub bladokremowa, szybko staje się ceglasta, a nawet cynobrowoczerwona, zwłaszcza pośrodku; brzegi jaśniejsze. Barwa zmienna, z wiekiem żółknie lub brunatnieje, a zaczerwienione plamy i smugi pojawiają się też na trzonie i blaszkach; wypłowiewa na słońcu.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki szerokie, cienkie, dość gęste, przy trzonie zatokowato wycięte lub wolne (opisy podają też blaszki wąsko przyrośnięte). Początkowo białawe, potem ciemnooliwkowo-rdzawe; uciśnięte czerwienieją. Ostrza nierówne, oszronione.

Trzon

Wysokość 5–20 cm, grubość 0,8–2 cm, walcowaty, pełny, bez bulwy w podstawie lub co najwyżej z niewielką bulwką; pierścienia brak. Powierzchnia pokryta białawymi, różowymi lub cynobrowymi włókienkami, szczyt oszroniony.

Miąższ

W kapeluszu biały (opisy podają też barwę początkowo żółtawą, później ciemnoróżową), w trzonie silnie różowiejący. Zapach przyjemny, owocowy; smak łagodny – nie wolno go sprawdzać, nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ochrowobrązowy. Zarodniki owalno-fasolkowate, czasem nieregularne, 9–12 (14,5) × 5–8 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mikoryzowy. Rośnie na ściółce i ziemi w lasach, parkach miejskich i zaroślach, zwłaszcza pod drzewami liściastymi – bukami, dębami, lipami – ale także pod sosną; najczęściej w lasach bukowych i na glebach wapiennych. W Izraelu opisywany pod dębem Quercus calliprinos i sosnami.

Występowanie. Notowany tylko w Europie (oraz, według części opisów, we wschodniej Anatolii i w Izraelu); częstszy na południu Europy. W Polsce opisano wiele stanowisk i jest uznawany za częsty. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od końca maja do początku października (opisy podają także: wiosna i lato).

Z czym można go pomylić?

• Calocybe gambosa (gęśnica wiosenna, majowa) — Najbardziej podobne są młode owocniki. Gęśnica nie czerwienieje, starsze okazy mają inną barwę blaszek (jasne, nie oliwkowordzawe) i mączny zapach.
• Inocybe godeyi (strzępiak czerwieniejący) — Trzon z wyraźną bulwą.
• Inocybe rimosa (strzępiak porysowany) — Bardziej brązowe okazy strzępiaka ceglastego mogą go przypominać, ale u strzępiaka porysowanego na kapeluszu nie ma nawet śladu czerwonawej barwy.
• Agaricus campestris i inne pieczarki — Wymieniane jako gatunki mylone; dojrzałe pieczarki mają ciemne blaszki, ale mają pierścień, a strzępiak nie. Dalsze różnice – brak danych.
• Cortinarius caperatus (płachetka zwyczajna) i Tricholoma terreum (gąska ziemista) — Wymieniane jako gatunki mylone (m.in. w Izraelu z gąskami); szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; zawiera duże ilości muskaryny, jeden z nielicznych strzępiaków, które spowodowały zgon.

Toksyny. muskaryna – alkaloid o działaniu cholinergicznym (muskarynowym), obecny w dużej ilości

Objawy zatrucia. Zespół muskarynowy – nadmierne ślinienie, łzawienie i pocenie, nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka, zwężenie źrenic, zaburzenia widzenia, spowolnienie akcji serca, spadek ciśnienia i duszność; w ciężkich przypadkach zagrożenie życia. Odnotowano jeden zgon (Surrey, Anglia, 1937).

Czas do pierwszych objawów. Dla zatrucia muskaryną objawy zwykle pojawiają się szybko, w ciągu ok. 15 min – 2 h od spożycia.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia strzępiakiem lub innym nieznanym grzybem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na rozwój objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne (jako antidotum bywa wymieniana atropina w wysokich dawkach domięśniowo – stosuje ją wyłącznie personel medyczny).

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Gatunek ma dwie długo używane nazwy naukowe: Inocybe erubescens (Blytt, 1904/1905) i I. patouillardii (Bresadola, 1905, na cześć Narcisse'a Patouillarda); pierwszeństwo ma nazwa Blytta.
• Po badaniach filogenetycznych z 2019 r. gatunek przeniesiono z rodzaju Inocybe do Inosperma, bo jest tylko dalekim krewnym pozostałych strzępiaków.
• Odnotowano jeden zgon po jego zjedzeniu, w hrabstwie Surrey w 1937 r.
• Bywa też nazywany „ceglastą łzą” (brick-red tear mushroom) i włókniakiem ceglastym.