Za jeden z największych organizmów na Ziemi uważa się grzyba: grzybnię opieńki ciemnej (Armillaria ostoyae) w Malheur National Forest we wschodnim Oregonie w USA. Zajmuje ona blisko 10 kilometrów kwadratowych lasu, a jej wiek szacuje się na tysiące lat. Na powierzchni widać z niej niewiele – jesienne kępy owocników i obumierające drzewa. Cała reszta, czyli właściwy organizm, kryje się w glebie i pod korą.
Jak w ogóle zmierzyć grzyba?
Grzyba nie da się po prostu obejrzeć i zmierzyć taśmą. Jego ciało to grzybnia – sieć cienkich nitek, czyli strzępek, przerastających glebę, korzenie i drewno. To, co zbieramy w koszyku, to jedynie owocniki, które grzybnia wytwarza, by rozsiać zarodniki.
W przypadku opieńki z Oregonu naukowcy zebrali próbki z wielu porażonych drzew na dużym obszarze lasu i porównali ich materiał genetyczny. Okazało się, że wiele z nich należy do jednego, genetycznie identycznego osobnika. Na tej podstawie wyznaczono przybliżony zasięg grzybni.
Jak duża i jak stara jest opieńka z Oregonu?
- Powierzchnia: w źródłach podaje się zwykle około 9–10 km², czyli obszar, na którym zmieściłoby się ponad tysiąc boisk do piłki nożnej.
- Wiek: to szacunek, nie pomiar. Wylicza się go z tempa, w jakim grzybnia rozrasta się w glebie. Najczęściej spotkasz przedział od około 2,4 tysiąca do ponad 8 tysięcy lat.
- Ciągłość: to, że grzybnia jest jednym osobnikiem genetycznym, nie musi oznaczać, że wszystkie jej części są dziś fizycznie połączone. Z czasem mogła się porozdzielać na fragmenty, które nadal są tym samym grzybem.
Czy to na pewno największy organizm?
Zależy, jak liczymy. Jeśli kryterium jest powierzchnia, opieńka z Oregonu jest w ścisłej czołówce. Jeśli liczyć masę, często wskazuje się Pando, klonalną kolonię osiki w stanie Utah, gdzie tysiące pni wyrasta z jednego systemu korzeniowego. Dla porównania, największym zwierzęciem jest płetwal błękitny.
Opieńka z Oregonu nie jest też jedyna. Wcześniej głośno było o olbrzymiej grzybni opieńki w stanie Michigan, a w różnych lasach świata opisano kolejne rozległe osobniki. Wygląda na to, że opieńki po prostu mają do tego talent.
Dlaczego akurat opieńka?
Opieńki to grzyby o skutecznej strategii życiowej.
Czarne sznurowadła pod korą
Opieńki wytwarzają ryzomorfy: ciemne, twarde sznury zbudowane ze zbitych strzępek. Wyglądają jak czarne sznurowadła i można je znaleźć pod korą martwych pni albo w glebie. Dzięki nim grzybnia przemieszcza się od drzewa do drzewa i przenosi wodę oraz składniki odżywcze, nawet przez obszary, gdzie nie ma czym się żywić.
Pasożyt i rozkładacz w jednym
Opieńki potrafią atakować żywe drzewa, powodując zgniliznę korzeni i podstawy pnia. Gdy drzewo obumrze, grzyb nie odchodzi: dalej rozkłada martwe drewno. W Oregonie grzybnia stopniowo porażała kolejne drzewa iglaste, a w lesie widać to jako plamy obumierającego drzewostanu.
Opieńki w Polsce
W polskich lasach rosną m.in. opieńka ciemna, ten sam gatunek co olbrzym z Oregonu, oraz opieńka miodowa. Ich kępy pojawiają się jesienią na pniach, korzeniach i u podstawy drzew. Grzybiarze dobrze je znają, ale uwaga: w podobnych miejscach rośnie śmiertelnie trująca hełmówka jadowita, a także trujące maślanki. Na jednej cesze, takiej jak „rośnie w kępie na pniu”, nie wolno polegać.
Co to znaczy dla grzybiarza?
Historia opieńki z Oregonu uczy pokory. Pod każdym lasem, w którym zbieramy grzyby, żyje ogromna, niewidoczna sieć grzybni. To ona:
- tworzy mykoryzę z drzewami i pomaga im pobierać wodę oraz składniki mineralne,
- rozkłada martwe liście, igły i drewno, oddając składniki odżywcze glebie,
- wytwarza owocniki, które zbieramy rok po roku, jeśli jej nie zniszczymy.
Jak nie niszczyć grzybni?
- Nie grab ściółki i nie rozkopuj jej w poszukiwaniu grzybów. Grzybnia w wierzchniej warstwie gleby jest delikatna i łatwo ją przesuszyć.
- Zbieraj delikatnie. Wykręć owocnik albo ostrożnie go wyjmij, a po obejrzeniu podstawy trzonu przykryj miejsce ściółką.
- Nie kop i nie depcz grzybów, których nie zbierasz, także trujących. Są częścią ekosystemu i rozsiewają zarodniki.
- Zostaw stare i przerośnięte owocniki: i tak nie trafią do koszyka, a mogą jeszcze rozsiać zarodniki.
- Nie zbieraj gatunków chronionych. Zostawiamy je w lesie. Listę znajdziesz w poradniku gatunki chronione grzybów.
- Poruszaj się po lesie z głową. Im mniej zadeptanej ściółki, tym lepiej dla grzybni.
Badania i wieloletnie obserwacje sugerują, że samo ostrożne zrywanie owocników zwykle nie szkodzi grzybni tak bardzo jak deptanie i rozgrzebywanie podłoża. Dobre praktyki grzybiarza to nie tylko bezpieczeństwo, ale też troska o to, żeby w tym samym miejscu grzyby rosły za rok i za dziesięć lat. Więcej zasad zebraliśmy w poradniku zasady bezpieczeństwa grzybiarza.
Grzyb, którego nie widać
Kiedy następnym razem zobaczysz w lesie kępę opieniek na starym pniu, pomyśl, że to tylko widoczna część grzyba. Pod twoimi stopami może biec sieć grzybni, która pamięta czasy, gdy w tym miejscu nie było jeszcze żadnej drogi ani wsi. Punkty Tropu i trofea w Gribo są fajne, ale ważniejszy jest las, który za rok znów wyda grzyby.
Zasada dotyczy każdego gatunku, także opieniek: o tym, czy grzyb nadaje się do jedzenia, decyduje grzyboznawca, a nie zdjęcie ani aplikacja.
Najczęstsze pytania
Jaki jest największy organizm na Ziemi?
Pod względem zajmowanej powierzchni najczęściej wymienia się grzybnię opieńki ciemnej z Malheur National Forest w Oregonie, rozciągającą się na blisko 10 km². Pod względem masy często wskazuje się klonalną kolonię osiki Pando w Utah – wszystko zależy od przyjętej definicji.
Ile lat ma opieńka z Oregonu?
Dokładny wiek nie jest znany. Szacunki opierają się na tempie wzrostu grzybni i zwykle mieszczą się w przedziale od około 2,4 tysiąca do ponad 8 tysięcy lat.
Czy opieńka szkodzi drzewom?
Tak, opieńki mogą być pasożytami. Atakują korzenie i podstawę pnia, powodując zgniliznę, i potrafią zabijać osłabione, a czasem także zdrowe drzewa. Na martwym drewnie żyją dalej jako rozkładający je saprotrof.
Czy zbieranie grzybów niszczy grzybnię?
Ostrożne zrywanie owocników zwykle nie szkodzi grzybni tak bardzo jak deptanie, rozgrzebywanie i grabienie ściółki. Dlatego warto zbierać delikatnie i zostawiać miejsce w takim stanie, w jakim je zastaliśmy.